ایراندا محلی ، منطقه­ ای و عموم اؤلکه دیللر


دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین

ایراندا محلی، منطقه­ ای و عموم اؤلکه(1)دیللر

ح . راشدی : شهریور 1377

دیل انسانین معنوی ثروتی­دیر. کئچمیشده ابتدایی انسانلار دیلدن یالنیز گون احتیاجلارینی تأمین ائتمک اوچون استفاده ائدیردیلرسه بو گون دیل، ادبیات و مدنیت بیر میلّتین هویت، شخصیت و موجودیت سندی کیمی اؤزونو گؤستریر.

شفاهی دیل و خالق ادبیاتی هر بیر میلّتین ادبیات و مدنیتینده مهم رول اویناییر، لاکین یازیلی دیل  و ادبیات او خالقین تاریخه ثبت اولونموش وارلیق سندی­دیر!

یازیلی دیلی اولمایان و یا داها دوغروسو دیلینی کلاسیک شکیلده ابتدایی مکتب – مدرسه ده ، اورتا و عالی تحصیل اوجاقلاریندا اوخومایان خالق اؤز استعداد و باجاریقلارینی دوغما دیلینده انکیشاف ائتدیرمه­یه ایمکان تاپماییب واقعی تاریخ، ادبیات و مدنیتی­نین مطالعه­سینده بئله اوزاق قالاجاقدیر !

بئله بیر خالق آنا دیلینده مدنی بوشلوق حیس ائده­رک یابانجی بیر دیل و  مدنیتده ارییب قاریشماغا مئیل گؤستره­جکدیر.

ایران داخیلینده بو اؤلکه­نین چوخ نفوسونو و ایران جمعیتی­نین نسبی اکثریتنی تشکیل ائدن تورکلرین دیلی آذربایجان تورکجه­سی و یا خلاصه اولاراق تورکجه آدلانیر؛ آذربایجان تورکجه­سی دونیانین باشقا جانلی دیللری کیمی ایکی حیصه­دن تشکیل تاپیر، اونون بیرینجی حیصه­سی دانیشیق یا شفاهی دیل و ایکینجی حیصه­سی یازیلی و یا ادبی دیلدیر.

یازیلی دیل و یا باشقا سؤزله دئسک ادبی دیل بیر دیلین مختلیف لهجه­لریندن تشکیل تاپمیش علمی، منطقی و گراماتیک «اورتاق» دیلی­دیر کی، سؤزلر او دیلین قانونلاری چرچیوه­سینده اسم، فعل، صفت و باشقا آرتیرمالار ترکیبینده دولغون جمله و معنالاری افاده ائدیر.

آذربایجان جمهوریتیندن توتاراق جنوبی آذربایجان، تورکیه­نین شرق حیصه­سی، عراقین شمالی و ایرانین  مختلیف اوستانلاریندا یاشایان تورک دیللی­لر، آذربایجان تورکجه­سینین مختلیف لهجه­لرینده دانیشانلاردیلارکی، اونلارین هامیسی­نین اورتاق و ادبی دیلی «آذربایجان تورکجه­سی» و خلاصه اولاراق تورکجه و یا تورکو آدلانیر. آذربایجان تورکجه­سینده دانیشانلارین اکثریتی تاریخی آذربایجان(۲) منطقه­سینده یاشادیقلاری اوچون دیلچی عالیملر بو دیله ” آذربایجان تورکجه­سی” آدی وئرمیشلر، لاکین بو گون بو دیلده دانیشانلار یالنیز تاریخی آذربایجان محدوده­سینده یوخ، بلکه ایرانین بیر چوخ شهر و کندلرینده یاشاماقدادیرلار.

1372- نجی ایل (م. ل 1993) تهران و تبریزده بوراخیلان همشهری و فروغ آزادی  گونده­لیکلرین یازدیقلارینا اساسلاناراق ایران جمعیتی­نین 7/3 (یئددی­دن اوچ) و تهران نفوسونون 5/3 (بئش دن اوچ) حیصه­سی تورک دیللی عایله­لرینه منسوبدور؛ باشقا سؤزله دئسک بو گون ایرانین 63 میلیون جمعیتی­نین 27 میلیونو و تهران شهری­نین 10 میلیون نفوسونون آلتی میلیونو تورک دیللی­دیر.

بو او دئمه­کدیر کی، ایران تورکلری نسبی باخیمدان ایران جمعیتی­نین اکثریتینی تشکیل ائدیرلر و اونلارین سایی ، بو گون  اکثریت گؤسته ریلن  فارس دیللی لرین  ساییندان آرتیقدیر!

ایران مملکتی اراضی باخیمیندان بؤیوک اؤلکه­دیر، بو گئنیش اراضی ده یاشایان خالقلارین طبیعی کی، دیللری ده چئشیتلی­دیر.

دیل باخیمیندان ایران خالقلاری­نین دیلینی اساس اوچ حیصه­یه بؤلمک منطق و حقیقته اویغوندور؛ بو دیللر “محلّی، منطقه­ای و عموم اؤلکه” دیللر ترکیبینده اؤزونو گؤستریر…..!محلی، منطقه­ای و عموم اؤلکه­ دیل نه دئمه­کدیر؟!

1-     محلی دیل:

محلی دیل ائله بیر دیلدیر کی، دیلچی عالیملر اونو باشقا بیر دیلین لهجه­سی یوخ، مستقل بیر دیل کیمی  تانییرلار؛ بو دیل اؤلکه­نین بیر و یا ایکی شهر و نئچه کند محدوده سینده دانیشیلیر و اونون سؤز منبعی و مشخص دیل قانونلاری واردیر، مثال اولاراق ایران داخیلینده «سمنان دیلی» محلی دیل چرچیوه­سینده یئرله­شیر و اونون دانیشیلان محدوده­سی سمنان شهری و اونون حومه­سینده خلاصه اولور.

سمنان دیلی اسلام حاکیمیندن سونرا دری دیلی­نین ایراندا یاییلماسیندان قاباق بو اؤلکه­نین مرکز، جنوب و جنوب غربینده دانیشیلان پهلوی دیلی­نین قالیقلاریندان ساییلیر  و اونون تاریخی، فارسلارین بو گونکو دانیشدیقلاری فارسی و یا دری دیلی­نین تاریخیندن قاباغا عایددیر.

2-     منطقه­ای دیل:

3-  بو دیل مستقل دیللر سیراسیندا دایاناراق شفاهی ادبیاتلا یاناشی، محدود اولارسادا اؤزونه مخصوص کئچمیش و معاصر یازیلی ادبیات و مدنیتی واردیر، ایراندا منطقه­ای دیلین نفوذ دایره­سی بیر و یا ایکی اوستاندا محدودلاشیر، بو محدودده یاشایانلار اورتاق بیر دیل، مدنیت، فولکلور، عادت و عنعنه­یه مالیکدیرلر و اراضی باخیمیندان اونلارین اکثریتی یاپیشیقلی بیر بولگه محدوده­سینده یاشاییرلار.

ایران اؤلکه­سینده «کورد» و «بلوچ» دیللری منطقه­ای دیل سیراسیندا یئرله­شیرلر.

4-     عموم اؤلکه (سرتاسری) دیل:

عموم اؤلکه دیل مستقل دیل خصوصیتلرینی داشیاراق او دیللره دئییلیر کی، بیر اؤلکه ده  بو دیلده دانیشانلار بیر و یا ایکی اوستاندا یوخ، بلکه اؤلکه­نین مختلیف اوستانلاریندا و گئنیش بیر اراضی ده یاشاییرلار، باشقا سؤزله دئسک عموم اؤلکه دیلینده دانیشانلارین سایی منطقه­ای دیلده دانیشانلارین ساییندان چوخ و اونلارین یاشادیقلاری یئرلر ایسه منطقه­ای دیلده دانیشانلارین اراضی محدوده­سیندن گئنیش­دیر.

عموم اؤلکه دیلده دانیشانلارین اکثریتی بیر نئچه اوستانلاردان تشکیل تاپمیش بوتوو اراضی ده یاشادیقلایندان علاوه مملکتین مختلیف و بیر – بیریندن فاصله­لی اولان اوستانلاریندا یئرله­شن شهر و کندینده ده یاشاماقدادیرلار.

عموم اؤلکه دیلین اؤزونه مخصوص شفاهی خالق ادبیاتی، فولکلورو، اورتاق ادبی دیلی، دیل قایدا، قانونلاری،  کئچمیش و معاصر مکتوب ادبی اثرلری، کلاسیک و خالق موسیقی نوعلری، تانیمیش شاعیر، یازیچی عالیملری و تاریخی- سیاسی- فلسفی شخصیتلری واردیر.

عموم اؤلکه دیل او دیلدیرکی،  اؤلکه­نین جمعیت ترکیبینده اونون دانیشیق وسعتی گئنیش دیر و مملکتین یوکسک سویه­لی اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شخصیتلرینین بیر چوخ تعدادی او دیلی بیلیر و او دیلده دانیشیرلار؛ و نهایت عموم اؤلکه دیل او دیلدیر کی، اونون نفوذ دایره­سی اؤلکه­نین پایتختینده گئنیش وسعتده و عموم خالق آراسیندا آشکارا حیّس اولونور.

بئله معیارلاری نظره آلاراق ایکی دیل، ایراندا عموم اؤلکه دیل سیراسیندا یئرله­شیر، بو ایکی دیلین بیری «آذربایجان تورکجه­ سی» و اکینیجیسی «فارس دیلی» دیر.

آذربایجان تورکجه­سینده و فارس دیلینده دانیشانلار ایرانین یالنیز بیر و یا ایکی و حتی اوچ اوستانلاریندا یوخ، بلکه اؤلکه­نین بیر چوخ اوستانلاریندا یاشاییب و یاشاماقدادیرلار. ایران اؤلکه­سی محدوده­سینده، آذربایجان  تورکجه­سینده دانیشانلار اراضی باخیمیندان  بو گونگو اون (10) یاپیشیق، شرقی و غربی آذربایجان، اردبیل، زنجان، همدان، قزوین، مرکزی، قوم، گیلان و تهران اوستانلاریندان علاوه یوز ایللر بلکه ده مین ایللردیر خراسان، فارس، اصفهان و کرمان اوستانلاری­نین شهر و کندلرینده یاشاماقدادیرلار.

داها دوغروسو ایرانین 28 اوستانی­نین اون دؤردونده، یعنی بو اؤلکه تورپاغی­نین تقریباً یاری اراضی­سینده تورک دیللی­لر یاشاییر و بو دیلده دانیشیرلار. هله بو قیاس دا، ایشلریندن آسیلی اولاراق ایرانین ان اوجقار فارس و غیرفارس  دیللی شهرلرینده اقتصادی، سیاسی، مدنی- فرهنگی و نظامی مرکزلرینده فعالیت ائدن تورکلر نظرده توتولمامیشدیر.

فارس دیلینده دانیشانلار ایسه تورک دیلینده دانیشانلار کیمی ایرانین بیر چوخ اوستانلاریندا یاشاییرلار؛ فارسی دیلی ده آذربایجان تورکجه­سی کیمی ایرانین باشقا عموم اؤلکه و یا سرتاسری دیلی­دیر.

ایکی و حتی اوچ دیلین بیر اؤلکه­ده رسمی و یا عموم اؤلکه دیل اولماسی هئچده یئنی بیر حادثه دئییلدیر، انکیشاف ائتمیش اؤلکه­لردن توتاراق اوچونجو دونیا ساییلان دونیا اؤلکه­لری­نین سیاسی شخصیتلری، بیر اؤلکه­ده یاشاییب آمال- آرزولاری بیر اولوب دیللری متفاوت اولان اؤلکه خالقلاری­نین دیل، ادبیات، مدنیت، عادت، عنعنه­لرینه قیمت وئریر و اونلارین آنا دیللرینده تحصیل آلماقلاری نین اهمیتینی یاخشی باشا دوشورلر. اونلار اؤلکه­نین ادبیات و مدنیت انکیشافینی یالنیز بیر دیلده یوخ بلکه اؤلکه­نین بوتون خالقلاری­نین دیل، ادبیات و مدنیت انکیشافیندا گؤرورلر.

سوئیس کیمی کیچیک بیر اؤلکه­ده اوچ دیل، کانادادا ایکی، بلژیک ده اوچ، ایرلندده ایکی، سنگاپور دا دؤرد، فیلی­پین ده اوچ، چین ده بئش، جنوبی آفریقادا ایکی، تانزانیادا ایکی و حتی افغانستان کیمی دونیانین ان دالی قالمیش اؤلکه­سینده ایکی دری و پشتو دیلی­نین رسمیتی واردیر. (۳)

ایران چرچیوه­سینده، محلی، منطقه­ای و عموم اؤلکه دیللری موقعیتلری و گئنیش­لیکلری ایله اویغون منطقه و اؤلکه ایمکانلاریندان فایدالانماغا حاقلی­دیرلار!

ایران ادبیات و مدنیتی رنگارنگ و عطیرلی چیچکلرله بزه­نن گولوستانا بنزه­ییرکی، بو گولوستاندا بوتون چیچکلری سووارماق و تغذیه ائتمک لازیمدیر، بیر گولو بئجه­ریب باشقالارینا اعتناسیز قالماقلا بو گولوستاندا گؤزه­للیک و جاذبه اولمایاجاقدیر؟!

ایران مدنیتی یابانجی مدنیت هوجوملار قارشسیندا دایانیب اؤز واقعی و هر طرفلی انکیشافینا چاتماق اوچون اؤلکه دیللرینه قیمت وئرمه­لی و بو دیللرده اولان اینجه­لیک و گؤزه­للیکلری انکیشاف ائتدیرمه­لیدیر.

بو دیللر اؤز موقعیت و نفوسلاری ایله اویغون کلاسیک شکیلده مکتب- مدرسه و دانشگاهلاردا تدریس اولمالی و اؤیره­نیلمه­لیدیرلر. مثلاً محلی دیلین فارس دیلی ایله یاناشی ابتدایی اوچونجو صنیف دن بئشینجی صنیفه قدر محل مکتبلرینده اؤیره­نیلمه­سی، منطقه­ای دیلین ایسه فارس دیلی یانیندا اوچونجو صنیف دن بئشینجی صنیفه قدر اوچ ایل اوستان مکتبلرینده و ایکی واحد اختیاری درس کیمی اوستان دانشگاهلاریندا تدریس اولماسی نظره توتولور.

لاکین آذربایجان تورکجه­سی و فارس دیلی ایکی «عموم اؤلکه» دیللری عنوانیله ابتدایی، اورتا و عالی تحصیل اوجاقلاریندا و مختلیف تخصصلرده درس وئریلمه­لی و بو دیللرین ادبیات، مدنیت، موسیقی ، فولکور، عادت و عنعنه­لری رادیو، تلویزیون مطبوعات و باشقا جمعی ارتباط یوللاریلا انکیشاف ائتدیریلمه­لیدیر !

بئله بیرتدبیرین حیاتا کئچمه­سی یقین کی، ایران اسلام جمهوریسی اراضی­سینده یاشایان میلّت لر ، خصوصیله ایکی بؤیوک قارداش، یعنی تورک و فارس خالقلاری آراسیندا داها آرتیق دوستلوق، بیرلیک، متقابل و حقیقی احترام حیّسی­نین یارانماسینا سبب اولاجاقدیر.

دئییلمه­سی یئرینه دوشر کی، ایندیلیکده یالنیز چوخ کیچیک اقلیت ساییلان و ایراندا 96 مین نفر(۴) نفوسا مالیک اولان ائرمنی­لر ابتدایی، اورتا و عالی تحصیل اوجاقلاریندا اؤز دیللرینده تحصیل آلیرلار !

سون شهریور  1377

………………………………………………………………………………………..

(!) – سرتاسری

(۲) – قدیم ماد محدوده­سی نظرده توتولور

(۳)-  اطلس جغرافیای ایران

(۴) –  1365 – نجی ایل ساییمی (کتاب آمار ایران)

منبع : rashedi-hasan.blogfa.com

Bir cavab yazın

Sistemə daxil olmaq üçün məlumatlarınızı daxil edin və ya ikonlardan birinə tıklayın:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Google+ foto

Google+ hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

%s qoşulma

%d bloqqer bunu bəyənir: