انواع شعر در زبان ترکی


دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین

انواع شعر درزبان ترکي

1 – ويژگي هاي کلي شعر آشيقي

شعر آشيقي علي رغم فرم و شکل ساده اش مفاهيم عميق فلسفي ، ديني ، انساني ، احساسي ، اجتماعي و گاه بنا بر نياز زمان و محيط ، مفاهيم سياسي را در خود پرورانده است . براي نمونه مي توان به نوعي شعر از شعر آشيقي اشاره کرد که بر اساس حروف نهاده شده است . اين نوع شعر برگرفته از فلسفه نهضت « حروفي گري » است که توسط شاعر مبارز و عارف بزرگ « نعيمي » و به دنبال او « عمادالدين نسيمي » بنياد شده است .

دکتر جواد هيئت پژوهشگر فرهنگ و فولکلور آذربايجان ، ويژگي هاي آشيق ها و شعر آشيقي را به شکل زير بيان مي کند :

1 – آشيق ها ، نوازنده ساز و شاعراني هستند که اشعارشان را با ساز مي خوانند .

2 – شاعر ساز ( آشيق ) ، عمما اشعار خود را با اوزان هجائي سروده اند .

3 – زبان شعري آنها سليس و نسبتا ترکي خالص است .

4 – آشيق ها شعر و موسيقي را يک اثر واحد مي دانند و هنگام سرودن شعر ، اهنگ آن را نيز

مي سازند .

5 – آشيق ها اشعار خود و ديگر آشيق ها را در بين مردم انتشار مي دهند .

6 – در شعر آشيقي، آرزوها ، اميدها ، زندگي و معيشت ، جهان بيني ، مبارزه و گاه مسائل ديني به شکل بديعي منعکس مي شود.

درخشان ترين دوره تاريخي شعر آشيقي ، دوره سلطنت شاه اسماعيل صفوي است . توجه شاه اسماعيل صفوي متخلص به ختائي به گسترش شعر و ادب ترکي باعث شد ، شعر آشيقي که از نظر موسيقي و زبان اصالت بيشتري داشت ، متداول شود . اين اصالت پيامد زباني ساده ، روشن و در عين حال زيبا و وزني هجائي است.

انواع شعر آشيقي :

1 – قوشما

قوشما رايج ترين شعر آشيقي است . هر قوشما 3 الي 6 بند و هر بند داراي چهار مصرع است . در بند آخر نام شاعر مي آيد . هر مصراع يازده هجا است و قافيه ها اينگونه مي آيند : آ – ب – و – ب – ق – ق – ق – ب – د – د – د – ب ، و …
قوشما به مثابه غزل در شعر و ادبيات مکتوب است . به مصراع هائي که « قافيه اصلي » در ان آمده است ، « باغلاما » گفته مي شود . قوشما بر اساس مضامين خود به سه دسته تقسيم مي شود :

الف – گؤزه‏ل لمه : که موضوع آن عشق ، محبت ، احساسات عاطفي و غيره است .

ب – قوچاقلاما : که موضوع آن جنگ ، شجاعت و قهرماني است .

ج – آغي : که مضمون آن عزا ، ماتم و مرگ است

قوشماها از لحاظ فرم و شکل نيز به انواع مختلفي تقسيم مي شوند ، مثل « قوشا ياپراق »

، « گوللو » ، « آياقلي » و غيره .

يک بند از يک نمونه قوشماي « قوشا ياپراق‏»:

اي وطن ، قوينوندا ازلده ن مني

بسله دين ايستکلي آنالار کيمي

قان آغلارام سندن دوشسم ايراغا

آنادان آيريلان بالالار کيمي

اي وطن از ازل مرا در آغوش خويش پروردي

چون مادران مهربان

خون مي گريم اگر از تو جدا شوم

چون کودکاني که از مادر خود دور مي افتند .

« آشيق عزيز شهنازي »

2 – گرايلي

اينگونه شعر آشيقي بين 3 تا 7 بند است و هر بند از چهار مصرع هشت هجائي تشکيل مي شود . قافيه ها و رديف ها همانند قوشما است . گرايلي از نظر موسيقي روانترين و رقصانترين وزن و آهنگ را دارد .

يک بند از يک نمونه اين نوع شعر آشيقي :

« قشم » گليب زيارته

اجازه وئر ، غريب آغا

قوي يئتيشسين سعادته

اجازه وئر غريب آغا

« قشم » به زيارتت آمده است

اجازه بده امام غريب

بگذار او نيز به سعادت برسد

اجازه بده امام غريب

« آشيق قشم جعفري »

3 – تجنيس

در اين نوع شعر قافيه ها از جناس برخوردارند . تجنيس اوج قابليت و مهارت و استادي آشيق به شمار مي آيد . در اين نوع شعر مفاهيمي عميق در عين حال معما گونه بکار گرفته مي شود . در تجنيس آنچه بيشتر مد نظر است آرايه هاي ادبي و صنايع لفظي در شعر است . آشيق ها در مقابله و روياروئي با همديگر براي به زانو درآوردن حريف بيشتر به اين نوع شعر مي پردازند .

اساتيد ادبيات آشيقي چون « خسته قاسيم » ، « آشيق علعسگر » ، « عاباس توفارقانلي » ، « آشيق قشم » و ديگران در اين نوع شعرهايشان عمق دانسته هاي علمي ، تاريخي ، ادبي و اجتماعي خود را نشان داده اند . براي آزمودن يک آشيق کافي است از او شعر تجنيس خواسته شود .

که بند از يک نمونه شعر تجنيس :

بير گؤزلين جمالينا ماييلم

نه مدت دير گؤزل مندن يايينير

من قوربانام آغ اوزونده او خالا

زنخدانين شعله گاهي يايي نور

مفتون جمال دلبري هستم

که مدت هاست از من گريزان است

فداي آن خالي شوم که بر چهره سفيد اوست

و شعله گاه زنخدانش که نور مي افشاند .

« خسته قاسيم »

4 – اوستاد نامه

استادنامه ها شامل پند و نصيحت ، تشويق به خوبي ، عقل ، کمال و فضايل انساني است . در اين نوع شعر به بي اعتباري و ناپايداري دنيا ، ماندگاري نام نيک پرداخته مي شود و با مثال آوردن پادشاهان و فرمانروايان گذشته چون قارون ، سليمان ، اسکندر و غيره مردم به پرهيز از حرص و طمع نسبت به مال دنيا دعوت مي شوند . اغلب موضوعات ديني و عرفاني در اين نوع شعر آشيقي انعکاس پيدا مي کند . استادنامه ها پيش از آغاز داستان توسط آشيق ها با ساز و آواز خوانده مي شوند و اين خود اهميت اين نوع شعر را در نزد آشيق ها معلوم مي دارد .

يک بند از يک نمونه شعر استادنامه :

يوز ايل ده اولاسان بير باغا باغبان

اگر صد سال هم باغبان باغي باشي

آخير سرانجامي باغ سنه قالماز

سرانجام باغ براي تو نمي ماند

نه جان قالار جسدينين ايچينده

نه جان در جسدش ماندگار مي شود

نه ده کي جسدين ساغ سنه قالماز

نه جسمت سالم مي ماند .

« آشيق صمد »

5 – دئييشمه

دئييشمه به نوعي از شعر آشيقي گفته مي شود که به شکل سئوال و جواب يا گفت و گو و مناظره باشد . در اين شعر مهارت ، علم و استعداد آشيق ها محک زده مي شود . در مجالس بزرگ و در مقابل تعداد زيادي از مردم آشيق ها به مناظره مي پردازند . در ابتداي کار آشيق ها شرط مي بندند که طرف بازنده ، سازش را تحويل داده حتي ديگر به آشيقي نپردازد . سپس با ساز و آواز سئوالاتي از همديگر ( به نوبت ) مي کنند . در اين نوع شعر کسي برنده از ميدان خارج مي شود که اولا نسبت به مسائل ديني ، تاريخي ، ادبي ، اجتماعي و مسائل متفرقه آگاهي بيشتري داشته باشد و پانيا بتواند بداهتا معلومات خود را به شکل شعر ، آن هم با رديف و قافيه و وزن شعر طرف مقابل بيان کند .

يک نمونه از مناظره بين آشيق ها « خسته قاسيم » و « لزگي احمد » :

خسته قاسيم :

او کيمدير کي ، اوتوزوندا جوان دير
اون بئشينده قوجالاني اؤلودور
او نه دير کي ديلي آيري ، سؤزو بير
او هانسي دريادير ايچي دولودور ؟
آن چيست که سي روزه اش جوان است
ولي پانزده روزه اش پير و بزرگ
آن چيست که زبانش شکافته ، اما حرفش يکي است
آن کدام درياست که پر و انباشته است ؟
لزگي احمد :
او آي دير کي اوتوزوندا جوان دير
اون بئشينده قوجالاني اؤلودور
او قلم دير ، ديلي آيري ، سؤزو بير
علم درياسي هر دريادان دولودور .
آن ماه است که در سي روزگي جوان است
و در پانزده روزگي اش پير و بزرگتر

آن قلم است که زبانش شکافته ولي حرفش يکي است
و درياي علم از هر دريائي پرتر است .
6 – مخمس
هر بند از اين نوع شعر 5 مصراع دارد . هر مصرع از شانزده هجا تشکيل مي شود . گاه براي اينکه مصرع ها با توجه به 16 هجائي بودنشان آشيق را خسته نکنند و هنگام خواندن نفس گير نباشند ، انها را به دو قسمت تقسيم مي کنند . بدين ترتيب هر بند داراي 10 مصرع مي شود . « ملا جمعه » بزرگترين استاد شعر مخمس است.
يک نمونه از مخمس هاي او :
ناگهان گؤردو گؤزوم
سن تکي انساني پري
حوري سن ، ملکه سن
جنتين غيلماني پري
يارالار مرهمي سن
دردلرين درماني پري
گؤزل لر سرداري سان
محبوب لار خاني پري
شاه کيمي تخته چيخيب

ائده رسن ديواني پري .
ناگهان تو را ديدم
انساني مانند تو را اي پري
تو حوري هستي ، ملک هستي
يا فرشته بهشتي ، پري ؟
مرحم زخم هاي من
درمان دردهايم پري
پادشاه خوباني
سرور زيباياني ، اي پري
چون پادشاه بر تخت نشسته
سلطنت مي کني اي پري

7 – ديواني

شعر ديواني نسبت به انواع ديگر شعر آشيقي از قدمت بيشتري برخوردار است . اين نوع شعر در تعداد بندها آزاد است و هر بند از چهار مصرع 15 هجائي تشکيل مي شود . گاه اين مصرع ها به علت طولاني بودنشان به دو قسمت تقسيم مي شوند . مصرع هاي اول ، دوم و چهارم در بند اول هم قافيه و مصرع سوم آزاد است . بند هاي بعدي مانند « قوشما » و « گرايلي » است . « ديواني » نام چند آهنگ موسيقي آشيقي نيز هست . يک بند از يک نمونه شعر ديواني :

دلي کؤنول شروع ائيله ابتدا بسم الله
هر ايش گؤرسن اول سؤيله بو دنياده بسم الله
اوزو بير دير ، آدي مين بير لا شريک و لا مکان
هاردا قالسان گردابده يئتر داده بسم الله
دل ديوانه از ابتدا با نام خدا شروع کن
هر کاري که مي کني اول بگو بسم الله
خودش يکي است و نامش هزار و يک ، لاشريک و لا مکان است .
هر کجا در گرداب ماندي او به دادت مي رسد .

« آشيق عزيز شهنازي »

8 – تصنيف

شعري است ساده، روشن، زيبا و شيرين. هر بند از چهر مصرع پنج هجائي (گاه از پنج مصرع چهار هجائي) تشکيل مي‏شود. مضمون عمده آن تغزلي و ليريک است .

يک بند از يک نمونه شعر تصنيف :

آغلاييب گوللم
مي گريم و مي خندم
گؤز ياشين سيللم
اشکهايم را پاک مي کنم
قوربان کسيللم
قرباني تو مي شوم
سن بيزه گلسن
اگر به خانه ما بيائي
« ملا جمعه »
9 – قيامت احوالاتي(احوالات روز قيامت)

در اين نوع شعر همچنانکه از نامش پيدا است از حوادث و مسائل روز قيامت و محشر خبر داده مي شود. بدکاران به کيفر و نيکوکاران به پاداش بشارت داده مي شوند. آشيق ها در اين شعر با کنايه و استعاره مردم را از آتش دوزخ مي ترسانند و با زبان شيواي شعر آنان را به نيکوکاري، انجام فرائض ديني و پرهيز از اعمال زشت دعوت مي‏کنند.

يک نمونه از اين شعر:

گناهکار بنده ني يانديراجاق نار

مومنه داياقدير حي کردگار

لافتي شأنينده گلدي ذوالفقار

علي ني هاميدان وجيه گؤروبدور

بنده گناهکار در آتش خواهد سوخت

خداوند پشتيبان مومن است

لافتي در شأن علي ( ع ) گفته شده

و علي زيباتر از همه آمده است .

« آشيق قشم »

10 – معراج نامه

در اين نوع شعر ، آشيق از معراج پيامبر ( ص ) صحبت مي‏کند و شرح معراج حضرت محمد (ص) را به زبان شعر بازگو مي‏کند .

يک نمونه از اين نمونه شعر :

امر اولدو جبرئيل وئردي نداني

بسم الله ذکري ايله اولوندو خطاب

قرائت اولوندو رسول آللاها

معبود گؤروشونه ائيله دي شتاب

از جانب خداوند به جبرئيل امر شد

تا بنام خدا به پيامبر ندا دهد

که به ديدار معبود بشتابد

« آشيق مناف »

11 – وجود نامه

اين نوع شعر به شرح مراحل خلقت و زندگي انسان، دوران کودکي، جواني و پيري مي پردازد. يک بند از يک نمونه از اين نوع شعر :

اصلي بني آدمين وصفين سؤيله ديم

آتا وجودوندان گلديم آنايا

آنا بدنينده قان اولدوم دوردوم

آنا جمل اولدو قالدي وداع يا

وصف بوجود آمدن يک انسان را بگويم

از وجود پدر به وجود مادر آمدم

در بدن مادر به خون تبديل شدم

مادرم مرا حمل کرد

« آشيق واله »

علاوه بر انواع گفته شده شعر، شعر آشيقي گونه‏هاي مختلفي نيز چون « ترسه حروفات »، « عددي ديواني »، « کؤلگه‏سيز »، «قاريندان چيخما » و غيره دارد .

منابع و مأخذ :

1 – الهي قمشهاي ، مهدي ( 1368 ) . قرآن کريم ، تهران ، سازمان تبليغات اسلامي
2 – انديف ، پاشا ( 1992 ) ، آذربايجان شفاهي خالق ادبياتي ، باکو ، انتشارات معارف
3 – ابوالقاسم پاينده ( 1356 ) ، نهج الفصاحه ، تهران ، جاويد
4 – سفيدگر شهانقي ، حميد ، ( 1376 ) ، « بررسي تاثير معارف ديني در ادبيات آشيقي » ، تبريز ، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامي استان آذربايجان شرقي ، کميسيون پژوهشي
5 – شهنازي عزيزي ( 1369 ) ، بو توپراقلي يام ، تبريز ، ساحل
6 – شهيدي ، جعفر ( 1370 ) ، نهج البلاغه ، تهران شرکت انتشارات علمي و فرهنگي
7 – صديقي ، امين ، « صداي ساز تو ابري شد و گريه نشست » ، فصل نلمه شعر ، شماره 21
8 – محمدي ، جلال ، « شعر بومي آذربايجان در يک نما » ، فصلنامه شعر ، شماره 21
9 – هيئت ، جواد ( 1367 ) ، « آذربايجان شفاهي خالق ادبياتي » ، تهران ، ضميمه مجله وارليق
منبع : کتاب ماه ادبيات و فلسفه ، آذر 1379

Advertisements

Bir cavab yazın

Sistemə daxil olmaq üçün məlumatlarınızı daxil edin və ya ikonlardan birinə tıklayın:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Google+ foto

Google+ hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

%s qoşulma

%d bloqqer bunu bəyənir: