دئیم لرده دئملی لر یازان: علی برازنده.تورک


دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین

« دئیم » لرده دئملی لر
آذربایجان فولکلورخزینه لری-5
یازان: علی برازنده.تورک

سوزلوک لرده “دئیم”بیر نئچه کلمه نین بیر آرایا گلیب اوز معنالاریندان باشقا ایفاده لری اورتایا چیخیاردیکلاری سوزلر تعریف اولموش.بیر آیری دئیشله “دئیملر”ایکی یا بیرنئچه سوزلوگون بیرلیکده اوز معنالاریندان باشقا آنلام داشییان سوزلری یارادیلماسی دیر.نئچه کلمه نین بیرآرایاگتیردیگی آنلاما و معنایادا “دئیم” دئیمک اولار.ساده دئیشله دئمک اولار کی دئیملردوشونجه نی آنلادان وآنلاملی کیلیشه لشمیش سوزلردیرلر.
“دئیم”سوزو یازیلی ادبیات ین ؛فولکلورون وآغیز ادبیاتی نین،بیردئیشله بوتون سوزساحه لرنین ان اونملی وارلیغلی و ان جانلی اولان سوزو کلمه شکیللری سایلیر.گوندلیک دانیشیقلارمیزین بویوک بولوموبودئیملردن اولور. دئیملرین گئنیشلیک ساحه سی دئمک اولار کی بیر خالقیلان برابردیر یعنی دئیملر اوقدردیر کی بیرمیللتین بوتون دانیشقلاری و دئیشلری بوسوزلردن عبارت اولوب و بویوک بیرقیسمینی بوسوزلر ایحاطه ائلمیش دیر. دئدیگمیز کیمی”دئیملرین”گئنیشلیگی اوقدر چوخدور کی اونلاری تانیماق تکجه اونلارین اوزلیکلرینه باخاراق ایمکانی اولوربواوزلیکلری بئله سیرالاماق اولار:
1- دئیملرین حوکمی یوخدور.یعنی اوزلرینه گوره بیر قانونا و قرارا صاحیب دئیللر.
2- شخصی و کیشیلشمیش و آزاد کلمه گروهلارندان دوزتیلمیشلرو آتاسوزلرکیمی اویوت و حکمت کیمی ایفاده لر و یا مثللر کیمی حیکایه و بللی بیر یئره باغلی دئیللر.
3- مجازی معنالارداشیماقدادیرلار.
4- دئیملرده زمانلامالار طرفه گوره و دئیشلره گوره ودانیشیق و یازیلارین زمانلارینا گوره دیشیلمکده دیرلر.
5- دئیملر تک بیرکلمه دن ؛یادا ایکی سوزدن ویابیرجمله شکلینده عبارت اولابیلیلر.
“دئیملر”سؤزساحه سینده خالقلارین اوزلرینه گوره بیچیملنمیش اولوب هرمیللتین اوزنه گوره اوزل و خاص دئیملری و اوزلرینه خاص و یاشایشلارینا باغلی و دانیشیقلارینا باغلی ایفاده لر طرزیلرینه گوره یارادیلماقدادیرلار.دئیملر خالقلارین اوزلری طرفیندن یارادیلدقلاری اوچون اونلاری دوشونمک ده او خالقین اوزونون عاییت اولوب بوندن له خالقین دئیشلری کوچوری و ترجمه ایشی اودیلده اولمایان اینسانلاراوچون چتین و دوشونولمز بیر حال تاپماقدادیر.اینسانلارین گون-به-گون یئنیلیکلرو بیرچوخ تازه ایفاده لرله اوز-به-اوز اولدوقلاریندان مجبورقالیلار کی هرآن بیر یئنی ایفاده و سوزبیچیمی یارادسینلار بودا دئیملرین هرزمان یارادلماسینا وآرتیریلماسینا ندن اولور.بوسبب دن ده “دئیملره”سؤزودانیشیق اورتامینین جانلی و دیری سؤزجوکلری ده دئمک اولار.
تورک خالقنین زنگین و توکنیلمزسؤزوسؤزلوک خزینه سینه  صاحیب اولدوقلاریندان “دئیم”ساحه لریده چوخ گئنیش و سایییا گلمین بیچیمی واردیر.دئیملری هم فولکلور همده سؤزو ادبیات قوللاریندان سایماق اولار.دئمک اولار بوتون فولکلور و دانیشیق و یازی و ادبیات بیچیملرینی توپلولوقی دئیملرده گورمک مومکون دور.دئیملرین اوزلرینه گوره اوزلیگی وخصوصیتلری واردیراممابیرنئچه کلمه دن دوزلمیش دئیملری چوخ یئرده آتاسؤزلرینه چوخلی بنزرلیک تاپماقدادیر؛ بوایکی فولکلور قولونون قاریشماماسی اوچون هرایکیسنی یاخشی تانیماق گرکیر؛دئیملرله آتاسؤزلرین فرقی بودور کی دئیملرین مجازی آنلام داشیماقدادیرلار؛بیرده دئیملرآتاسؤزلرینه تای حکمتلی سؤز و اویوت و یول گوستریش  آنلام وئرمزلر.
دئیملرین آنا قایناقلارین تانیماق اوچون جمله ایچینده کی ایشلدیلملرینه دیققته آلاراق  ؛سؤزو گرامریک اوزلیکلرینی نظره توتوب ؛دانیشیقلاردا و یازیلاردا ؛دیغو واحساس؛ دوشونجه لری گورسدن گرامئرعنصرلراوجمله دن؛آد؛صفت؛ظرف،ساده و مرکب فعللربیچیمینده ده تانیماق اولار.
دئیملری نئچه آنا بولومه بولمک مومکون کی هربیری اوزایچریسینده باشقا بولوملره یئروئرمک ده دیر:
1)آلای و مسخره وقیناماق مقصدیلن دئیلن دئیملر؛
بودئیملر بیرکیشینین نجور اولدوقونوو نیه بنزدیگینی ایفاده ائلیجک شکیلده و بیرتانینمیش و بللی حکایه و ایشه باغلی اولان حوکمی آنلاتماقدا اولان حالده دئیلیر.اورنک :
آت اوغروسو؛قابان کیمی ؛آتیب ها!!
بیزیم ائششگین اولدن گویورگی یوخوموش!
اوردک کیمی یانلارین باسیر.
2) دوعا و آلقیش و تمجید و تعریف مقصدیلن دئیلن دئیملر،
دوعا و تعریف مقصدیلن دئیلن سؤزلرو بیرشئیی تعریف و تمجید گؤزیلن تانیتدیرماق آماجی داشیان؛نزاکت و الطفاتی عنصرلری داشیان دئیملر؛وجیزه ماهیتی وگیسادیلمیش اولان آلقیش سؤزلر بودئیملر آراسیندا یئرآلیر؛ اورنک:
ائوین آباد؛
برکتین آرتسین؛حلال خوشون اولسون.
مین برکت، آللاه بیر حلال سوداممیشین یئتیرسین.
اولماسین آزار!آغیز دادی یلا!کونول خوش لغیلان!
بیر یاسدیقدا قوجالاسیز.دوزداغی اولاسان.آسقیردی دوردی آیاقا.
3) ایلطفات و یالتاقلیق و تقدیروسئوگی وایردات مقصدیلن دئیلن دئیملر؛
گون ده لیک دانشقلاردا خیطاب وآدلاندیرمالاردا ایشلنن دئیملر، سئوگیله یادا یالتاقلیق مقصدیلن دئیلن سؤزلر؛سئویلن و یا فایدالانماق آماجیلن شخصی فعل باغلی اولان دئیملر؛اوزونو باشقاسینا ایرادت و آشاغی اولدوقونو کورسدمک اوچون دئیلن دئیملر بودئیملرآراسیندا؛اورنک:
آغا؛آقا ؛سایگی دیر حورمتلی جناب…
جان جیگریم؛جانمین ایچی؛گوزللر گوزلی
باشینا دونوم؛آغرین آلیم
آغیزی مسجید؛آغیزیندان بال دامیر؛
نوکره م؛چاکیرم؛ایتی وم؛ سروریمیزسن؛
4) بددوعالار و قارقیش وسؤیوش مقصدیلن دئیلن دئیملر؛
اینسانلارین بدن اعضالارینا قارشی دیئلن بددوعالار؛سؤیؤت و سؤیوش نیتلیگی داشیان سؤزلر؛آیری بیرسؤزه باغلانان قارقیشلار؛مسخره و گولدوری آماجی اولان بددوعالار و سؤیوشلر؛تک کلمه حالینده دئیلن سؤزلر بودئیملرایچریسینده اولور؛اورنک:
بئلین سینسین؛ایگیت آرخان یئره گلسین؛قیچی سینمیش؛
گؤزومدن ایتیل؛آدین باتسین ؛دانزلیمه کیمی؛آدامینی تانی گده!
اسفره-جهنمه؛ایتی وئرسان … باشینا؛دده سنسن کوهنه بورجونا وئرمک!
ائلنین کوری؛حسن سوخدی دگیرمان دیر ؛قاب-قابا-بنده ر قابا
چوره ک آتلی اولسون سن پیادا!آج اؤلسن؛گئج اؤلسن!
5)ایخطارو اویارماق وخیطاب ماهیتی داشیان دئیملر؛
تک کلمه دن عبارت اولان دئیملر؛سؤیوش آنلامی داشان دئیملر؛بدن اوعضولرینه قارشی دئیلن دئیملر؛واسیتلی ایخطارو اویاراماق مقصدیلن دئیلن دئیملر.اورنک:
ایتیل؛ آتاونا؛اوهه!هوقوش!
بورا باخ!باخ بیر!آی اول!
آغینا قاراسینا باخمارام ها!آغیزینی یئرتارام ها!
آغیزینی دوزلت؛دیلینی توت؛ دیلی وی سوخ قارنی وا
ائششک سودان گلینجیه قدر دوومک.
6)  سؤیوش ویامان و تحقیر مقصدیلن دئیلن دئیملر؛
تک بیر کلمه حالینده سویلنن دئیملر کی کیشیلیقی و شخصیتلری آلچالدماق آماجیلن دئیلن سؤزلر،تک بیر فعل شکلینده ایفاده ائدیلن دئیملر،بنزتمه لرو اوخشاتمالار حالیندا دئیلن سؤزلر؛حیوانلاردان واونلارا اوخشاتمالارسؤزلر؛هامی سی بودئیملرایچریسینده یئر آلماقدادیرلار.اورنک:
خینزیر؛قارین پا،قارین قولی؛
قودورتماق؛قیزمیش؛دوکان ائلمک ؛بانگ قویماق.دده سین یاندیرماق.
خئیر سویلمز،بدنال؛ولدالزینا.
قونشوائششک کیمی؛کوپ اوغلی کوپک؛دارغاشاگیرد.آیی اوینادمیرلارکی!دلی دلی کوپلی!
7)ایکرام و تکریم و تقدیرواحترام واعتزاز آماجلی دئیملر
بودئیملر بیرکیشینی یا بیر چوخ عادت و عنعنه لر قارشیسیندا ائل و خالقی عزیزلمک و اونلارا احترام گورستمک شکلینده دئیلن سؤزلردیرلر کی توپلومسال و اجتماعی قورولوشلاردا و قارشلیقلی اولاراق دئیلیر هرعنعنه یه قارشی تکریم و احترام نیتینن سویلنیر.اورنک:
آخیر غمیز اولسون؛باشاجان اولسون؛ یئری بوشدی بوش اولماسین.یئر بوشدی بوش اولسون ,گئتدیگی یئر خوش اولسون.
شادلیق آپاراسیز؛اللاه رحمت ائله سین.بیزیئدیک آزالتدیق آللاه چوخالتسین.
قوشا – قاری قوجالاسیز؛اللاه بیرده قیسمت ائله سین.سفره نیز آچیق اولسون.
ایکی گونون قوناق دیر.
8) حیکایتلی واویارجی مقصدیلن دئیلن دئیملر
بودئیملرده سؤزبیرمشهوروتانینمیش حیکایته وبللی اولان بیر تانینمیش اولایا باغلی سؤزلر؛دانیشیقلاردا دئیلن سؤزلردیر.اورنک:
آچماریق.!!شیطان فعله سی.(فحله سی)
دالی سی جان صفحه قویماق.قوپ باسماق.
گؤزو آچیق قالماق.باغلا دیلیمه!
9)دانیشیق ایچریسینده دئیلن سؤز دئیملر،
دانیشمالار آراسیندا سؤزون دوامینی گتیرمک اوچون دئیلن سؤزلر،سؤزی باغلامالاری،اوزونتینی و اسفله نمیی گورسدن سؤزلر؛تسللی و اوره ک وئرمک اوچون دئیلن دئیملر بوبولومده یئرآلیرلار.اورنک:
نه دئیردیم؟ اودئمیشلی !
قوش الدن اوچدی!ایش ایشده ن گئچدی!
شیطانا لعنت!په آتاونان!توبه استغفر اللاه!
باشین ساغ اولسون!جانی وا بیرشئی اولماسین.جانین ساغ اولسون.
گوروندوگی کیمی بوتون گوندلیک دانیشیقلارمیزدا ایشلدیلن سؤزلروبیر چوخ جمله لر هامیسی دئیم نیتلیگی داشیرلارو بوتون دانیشیقلارمیزدا بیلمدیگمیز بیر حالده چوخلی و بولجا دئیملردن فایدالانماقدیق.
——————————————————————————————–
آناقایناق:
Gökşen, Enver Naci. Atasözleri ve Deyimler. İstanbul: Doyuran Matbaası, 1985.

Bir cavab yazın

Sistemə daxil olmaq üçün məlumatlarınızı daxil edin və ya ikonlardan birinə tıklayın:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Google+ foto

Google+ hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

%s qoşulma

%d bloqqer bunu bəyənir: