چنگیز و امپراطوری بزرگ مغول


چنگیز و امپراطوری بزرگ مغول

اوت دان کؤز، کؤزده ن اوت(آتالار سؤزو

مقدمه:
امپراطوری عظیمی از مغولستان برمی خیزد و طی سه ربع قرن از دریای زرد تا آفریقای شمالی و از قطب شمال تا نزدیکی های استوا گسترده می شود باشچی این قدرت بزرگ، خان بزرگ چنگیز خان می باشد که علاوه بر گسترش قلمروش در سطح گسترده ای از جغرافیای جهان مثل یک الهه مورد پرستش برای ملت مغول قرار می گیرد و قوانینش (یاسا) حتی الان نیز مورد استفاده مراکز بزرگ نظامی و اجتماعی امروز می باشد، مردی که ذهن نظامی و روانشناسی او را کمتر کسی در تاریخ  یکجا داشته است.از پی ظهور مغولان در تاریخ که به نظر راقم این سطور مثل یک پروسه کشاورزی به سه قسمت تقسیم می شود :« الف: مرحله شخم زنی مرحله ایست که مغولان سلسله های حاکم زمان را که اکثرا ترک می باشند از صحنه سیاسی و اجتماعی محو می کنندکه کوتاهترین مرحله می باشد، ب: مرحله کاشت که به مثابه سازگاری و شناخت عمیق تمدنها و ملل تحت فرمان است و ج: مرحله باروری و شکوفایی که در آن از بطن امپراطوری بزرگ مغولان خاقانی و امیر نشین های زیادی می زاید و با ظهورسلسله هایی چون ایلخانان ، بابریان و… شاهکارهای بزرگی از معماری ایجاد می شود و عالمان بزرگی پا به عرصه علم می گذارند  و طولانی ترین مرحله مغولان به عنوان حاکم در متصرفات خویش می باشد.» تحولات موثر و مفید زیادی برای کل بشر رخ می دهد. از جالب ترین نکات ظهور این امپراطوری می توان به ترس اروپا از تحت هجوم قرار گرفتن توسط آنهاست به همین دلیل از همان ابتدا شاهد تکاپو برای منحرف کردن مسیر هجوم مغولان از اروپاست چون به حق از ورود مغولان و برچیده شدن حکومت کلیسا می ترسند اما این دین اسلام است که استعداد سپاهیگری و قدرت فکری مغول را در جهت بهتری بکار می گیرد و درواقع از آن بهره برداری می کند. و به قول سیاست مداران امروز تهدید را تبدیل به فرصت می کتد قدرتی که بطور مسلم به دودلیل بود :«1: قدرت هدایتی اسلام که بطور حتم هیچ دین دیگری ندارد و2: بودن ضمینه های یکتا پرستی در اقوام مغول می باشد.» به اسلام می گرود و قریحه ذاتی خود را برای همیشه چون خونی تازه در رگهای اسلام تزریق می کند.
سیر قدرت گیری چنگیزخان
بررسی سیر قدرت گیری خان بزرگ بدون در نظر گرفتن سیاست های نظامی وی ناممکن می باشد وبا اینکه در ابتدا به پرداخت جداگانه به این دو مقوله بود لکن انجام اینکار را غیر علمی یافتم.”تموچن” پسر ارشد “یسوکای بهادر” رئیس قبیله” قیات- برجیقین” از قبایل مغول می باشد با قتل پدرش توسط تاتارها ، به علت جدایی قبایل تحت امرش به تحریک قبیله ” تایچوت “،همراه با خانواده اش به جنگلها پناه برد.مادرش”هوآلون اوجین” به زنده نگه داشتن آتش انتقام در دل وی کمک فراوانی کرد. تایچوت ها برای در امان ماندن از کینه جوئیهای وی به آنان یورش بردند . تموچن طی فرار ناموفقی دستگیرشد ولی شبانگاه با مجروح کردن نگهبان خویش بامساعدت تعدادی از تایچوت ها می گریزد و به خانواده اش می پیوندد. یسوکای اندکی قبل از قتلش ،”برته” – دختر دائی ساچان- از رؤسای قبیله قنقرات را برای تموچن خواستگاری کرده بود، تموچن به منظور یافتن یک متحد مقتدر، بنزد دائی ساچان می رود و با استقبال گرم او،همسرش را به خانه می آورد . بعد از این موفقیت به نزد”اونگ خان” رئیس مقتدر قبایل کارائیت میرود که علاوه براینکه با ” یسوکای بهادر”  آندای(آندای نوعی پیمان برادر خوانده گی بود مابین کسانی که از کودکی با هم بزرگ شده بودندوبین اقوام مختلف ترک و مغول مرسوم بود وکسانی که این پیمان را می بستند در صورت نیاز به همدیگر کمک می کردند. 1) محسوب می شد حکومت خویش را نیز مدیون وی بود. اونگ خان بدین سبب وبه خاطر ادای دین در قبال پسر متحد وفادارش به تموچن وعده مساعدت می دهد.2
بزودی اتفاقی رخ داد که موجب اوج گرفتن اقبال تموچن شد. قبیله مرکیت به اوردوی او می تازد و موفق می شود تا “برته” همسر وی را به اسارت ببرند.تموچن به نزد اونگ خان می رود و حمایت عملی وی را برمیانگیزد. علاوه بر این از سوی اونگ خان ماموریت می یابد تا حمایت “جاموقه”رئیس “جوریات” را برای حمله به مرکیتها جلب کند. جاموقه نیز که همبازی ایام کودکی تموچن و آندای او نیز محسوب می شدبه دعوت تموچن پاسخ مثبت می دهد. حمایت دوخان مقتدر از وی،در کنار دزدیده شدن همسرش که به حیثیت تمام جنگجویان پراکنده پدرش لطمه می زد سبب شد تا آنها نیز به دور او جمع شوند و تموچن در راس ده هزار جنگجوی پدرش قرار گرفت.3
عملیات مشترک سه متحد شروع شد ومرکیتها به آسانی تارومار گشتند و”برته” از اسارت نجات یافت. تموچن پس از پیروزی  موفقیت آمیز بر مرکیتها و قدردانی از دو متحد خویش،ترجیح می دهد تا به منظور اطمینان هر چه بیشتر از تثبیت موفقیت سیاسی خویش در کنار جاموقه به کوچ جنگجویانش بپردازد. بعد از یک سال و نیم تموچن به علت گرایش جمع کثیری از جنگجویان تحت امر جاموقه به خویش و تجربیاتی که در این مدت، در فرماندهی بر جنگجویان پدرش یافته بود از جاموقه جدا می شود.به زودی بخش قابل توجهی از جنگجویان جاموقه به او می پیوندند، و بااهدای لقب چنگیز خان به او،وی را رئیس و پیشوای خود قرار می دهند. جاموقه علی رغم چند جنگ با چنگیز،سرانجام میدان را خالی می کند و از سوی جنگجویانش دستگیر وبه  چنگیز تحویل داده شده و به قتل می رسد.اونگ خان نیز بعد از مساعدتهایی که به چنگیز درنبرد با جاموقه و تاتارها با تحریک پسرش، ازرشد سریع قدرت او به وحشت می افتد و در مقابل خان بزرگ صف آرایی می کند. اما وی نیز طی شبیخونی شکست خورده و به قتل می رسد. با نابودی “تایانگ خان” رئیس قبایل نایمان در سال 601 هجری، طی مراسمی رسما “چنگیز خان” بعنوان “خان واحد” همه قبایل مغولستان مطرح می گردد. اندکی بعد از این واقعه، حمله به سلسله چینی “کین” از سوی چنگیز آغاز می شود.4چنگیز خان “برالتون خان” خاقان ختای5 و “ایدی قوت” خاقان بلاد اویغور6 و نیز گورخان فرمانروای 7 قراختای و شاهان دیگر فائق می آید.8
در گیرودار همین پیکار،قدرت یافتن شاهزاده فراری نایمان(مسیحی بوده اند9) ” کوچلک” در ترکستان چنگیز را به واکنش واداشته و قوایی به سوی او روانه می سازد.با قتل تایانگ خان حکمران “نایمان” ها از سوی،چنگیز پسر وی کوچکلک با سپاهیانش به سرزمین قراختائیان می گریزد ” گورخان” فرمانروایی قراختائیان خواه به علت ضرباتی که از سلطان محمد خوارزمشاه متحمل شده بود.10 ویا بعلت نرم خویی ایام کهولت کوچلک را مورد احترام قرار می دهد. اما او با اتکا به حمایت های سیاسی سلطان محمد و جمع آوری سپاهیان پراکنده ای که از تیغ شمشیر چنگیز خان جان بدر برده بودند گورخان را عزل می کند وضمن خاتمه دادن به حکومت قراختائیان حکمران ترکستان شرقی می گردد. چنگیز که همچنان در جبهه نبرد با کین ها بود فرصت نداشت تا بصورت عاجل به کوچلک بپردازد ولی زیرکانه با ارسال سفرایی،در لفافه برقراری روابط تجاری تلاش کرد تا سلطان محمد را متوجه دوستی با خود سازد و غیر مستقیم، بدون نشان دادن ضعفی او را از ادامه همکاری با کوچلک بازدارد.لازم به گفتن است که منابع ضمن عدم التفات به نیات سیاسی چنگیز، هیچگونه ارتباطی بین همکاری سلطان و کوچلک، وارسال سفرا از سوی چنگیز به نزد او قائل نیستند. سفرای چنگیز با هدایایی گرانبها ی نزد سلطان محمد می آیند:« مضمون رسالت طلب صلح و مسالمت بوده گفتندخان بزرگ سلام می رساند و می گوید بزرگی تو بر من پوشیده نیست و فراخی ممالک تو را می دانم و نفوذ حکم تو در اکثر اقالیم می شنوم، و با تو صلح کردن راه مجاملت و مسالمت رفتن را از واجبات می شمارم، و تو بمثابت اعّزه فرزندان منی، و بر تو پوشیده نیست که چین گرفتم، و بلاد ترک که بدان متصل است در حوزه تصرف آوردم، وتو به از همه میدانی که ولایت من معدن لشکر و سیم وزر است و هر که را این مملکت باشد از سایر ممالک بی نیاز شود، اگر مصلحت دانی راه بر بازرگانان از هر دو جانب گشاده داریم تا منافع آن به عموم خلق آید شود.11
چنگیز با اعتراف به مجد و عظمت خوارزمشاه، سیاستمدارانه برای قدرتمند تر نشان دادن خود از نابودی قطعی سلسله چینی کین، سخن می گوید، در حالیکه این فتح تاسال 631  یعنی چندین سال بعد از مرگ وی (624 هجری) کاملا تحقق نمی یابد.12 علاقه به برقراری روابط تجارتی هم با توجه به دستاورد های مادی فتو حات چنگیز، و اینکه اقدام تجارتی عمدتا تجملی و غیر ضروری بودند جز به خاطر عینیت بخشیدن به روابط حسنه و بازداشتن سلطان محمد از مساعدت با کوچلک نبوده است.13
سلطان محمد علی رغم رنجشی که ازلحن پدرانه نامه چنگیز، (با توجه به مسن تر بودن خود14) داشت به پیام دوستی خان مغول ارج می نهد. نرمش سلطان محمد با وجود سکوت منابع درباره دلایل آن کاملا قابل توجیح است.از یک طرف علی رغم عدم تسلط کامل مغولان بر چین، فتح “خان بالیق”(پکن) بعنوان پایتخت سلسله چینی کین سلطان را مرعوب عظمت چنگیز می ساخت و از سوی دیگر کوچلک هم دیگر لایق دوستی نبود، زیرا اوبعد از غلبه بر ” گورخان” ، با وجودوعده های قبلی مبنی بر تقسیم دستاورد های خود با سلطان، علاقه ای به اجرای آن نداشت. تیرگی راوابط طرفین به کشمکش هایی هم منجر شده بود، و سلطان با تخلیه پاره ای از شهرهای مرزی، آنها را تخریب می کند تا از تهاجم و غارت سپاهیان کوچلک مصون بماند.15 با موافقت سلطان در استقرار روابط تجاری، دورنمایی از دوستی بر روابط طرفین سایه می افکند، ولی وقوع حوادثی خشم خان مغول را برمیانگیزد. بعد از آن کوچلک به آسانی نابود می شود و مغولان ضمن استیلا بر ترکستان با خوارزمشاهیان هم مرز می شوند. بعد از نابودی کوچلک ار سوی قوای ارسالی چنگیز (سال 615 هجری)، سلطان لااقل بر بخشی از اراضی تحت امر او، که از این پس از آن چنگیز بود مستولی می گردد.16 علاوه بر این قتل جمع کثیری از تجار اویغور تحت الحمایه مغولان، از سوی “غایر خان” حاکم شهر مرزی اترار، به صلاحدید سلطان، به شکاف های موجود، بیشتر دامن می زند. اما بازچنگیز با حزم وشکیبایی که از خصوصیات و صفات بارز وی بود با ارسال سفیرانی به نزد سلطان، از وی می خواهد که صرفا حاکم اترار را برای مجازات به وی تسلیم کند. سلطان سبک سرانه ضمن اینکه از اجابت تقاضای او خودداری می ورزد به قتل سفرای  چنگیز همت می گمارد.17
پیش گامی های سلطان در وسعت بخشیدن به اختلافات و عدم جبران آن سیمایی از مظلومیت سیاسی به چنگیز می بخشد، که در مصمم ساختن وی و جنگجویان قبایل، جهت حمله به خوارزمشاهیان بسیار موثر بود. با کشته شدن تجار، «درین تف تنها بر بالای پشته رفت و سربرهنه کرد و رو بر خاک نهاد و سه شبانه روزتضرع کرد که هیجان این فتنه را مبتدی نبوده ام قوت انتقام بخشید.»18بارها چنگیز برای روحیه بخشیدن به جنگجویان، به بر حق بودن خویش اشاره می کند. بعد از سقوط بخارا خطاب به مردم چنین می گوید: « ای قوم بدانید که شما گناهان بزرگ کرده اید و بزرگان شما به گناه مقدمند، از من می پرسید که این سخن به چه دلیل می گویه سبب آنکه من عذاب خدایم اگر از شما گناهان بزرگ نیامدی، خدای بزرگ مرا نفرستادی .»19 به گزارش منهاج سراج جوزجانی :« این معنی بر لفظ او بسیار می رفت که پسر تکش خاقان نبود دزد بود، اگر او خاقان بودی، رسولان و بازرگانان مرا نکشتی.» 20 و این نشانگر ضریب هوشی بالا و روانشناس بودن خان بزرگ است. در سال 622 هجری برای فیصله دادن به تحرکات نظامی قبایل “اویرات”،”قراختای”، “قورقان” ،”تومات”،”بولغاچین”و “کرموچین” آخرین اقدامات کوچک نظامی از ترکستان به سمت مغولستان روانه می شودو صرفا قوای اندکی در سرزمین های غربی مفتوحه اش مستقر می کند.21
سقوط خورزمشاهیان و سیاست های نظامی خان بزرگ
تاریخ نگاران غالبا به عوامل واهی برای بیان سقوط امپراطوری خوارزمشاهیان اشاره کرده اندکه غالبا غیر علمی و به بیان بهتر جعل در تاریخ می باشد. اینکه گفته می شود سلطان فاقدهر گونه محبوبیت مذهبی بوده چندان اعتباری ندارد. او علی رغم تخاصم با خلیفه ناصر و حتی تبعید شیخ الا سلامان معروف سمرقند( شیخ جلال الدین وپسرش شمس الدین و برادرش  اوحدین به شهربد آب و هوای نسا22) و راندن بها الدین ولد ملقب به سلطان العلما از بلخ 23وبر کنار ساختن خاندان روحانی “صدرجهان” در بخارا –که اگر بتوانیم گزارش نسوی را باورکنیم شش هزار فقیه از او مواجب می گرفتند24- و قتل مجد الدین بغدادی صوفی مشهور وقت25 جهت تلطیف و جلب قلوب عامه مسلمانان به اقدامات بسیاری نیز پرداخته بود. امپراطوری او به مثابه سد حصینی در برابر کفار قراختایی ایستاده گی می کرد و در همه منابع بصراحت آمده است که سلطان « با قراختای باجهاد جنگید»26 دربار او مجمع علمای برجسته ای چون امام فخر الدین رازی جامع جمیع علوم عقلی و نقلی27 وشیخ شهاب الدین خیوقی که از کثرت فضل و اعتبار در پنج مسجد در خوارزم (اورگنج) در می گفت بود. ” خیوقی”آنچنان از ارج و عظمت برخوردار بود که با اندکی مسامحه می توانیم او را بعد از سلطان شخص دوم امپراطوری محسوب کنیم. نسوی درباره عظمت او اینگونه گزارش می دهد: « در نزد سلطان به مر تبه ای رسیده بود که برتر از آن در اندیشه نگنجیدی. و مرغ فکر بدان جایگاه اعلی که او را بود هرگز نرسیدی و سلطان را با وی در امور جلیل مفاوضت بودی و در مهام مشاورت کردی.28»ابن اثیر صراحتا بر دوستی سلطان با علما و تبحر او در فقه و اصول تاکید می ورزد.29
تاریخ نگاران بسیاری در عصر معاصر سعی در حقیر جلوه دادن سلطان در نظر مردم داشته اند وتلاش نموده اند تابا استفاده از دلایلی چون نارضایتی مردم از سنگین بودن مالیات یا اشاره بر اختلافات سلطان با خلیفه عباسی دست یازیده اند اما آثار تاریخی قدیم چنین نمی گویند: «مردم سراسیمه آماده جانبازی بودند. “خیوقی” عالم بزرگ آمادگی خود را برای جهاد به سمع سلطان می رساند و باشناختی که مردم ازسلطان دارند سلطان را مطمئن می سازد که مردم به اعلام جهادپاسخ مثبتی می دهند.30
پس چگونه شد که پسر تکش (سلطان) با وجودحمایت مردم به آسانی شکست می خورد؟پاسخ این  مهم را دردلایل رایجی که معمولا مطرح می شود نباید جستجو کرد بلکه دلیل اصلی آن را در موضعگیری نظامی کاملا اشتباه سلطان وپیامد های حاصله از آن باید بررسی کرد. با قریب الوقوع بودن چنگیز با گزارشهای جاسوسان، سلطان مجموع قوای خود را که بر اساس منابع شامل چهارصد تا هفتصد نیروی جنگی بود31 را در پاره ایاز شهرهای کوچک و بزرگ پخش می کند، و ازرویایی مستقیم با مغولان طفره می رود. میل به عدم رویارویی مستقیم با مغولان تا حد زیادی از سابقه ذهنی ایی که او ازاولین برخوردش با مغولان داشت، متاثر می شد. چند سال یا اندکی32 پیش از تهاجم رسمی مغولان، تعدادی از آنان، در تعقیب پاره ای از قبایل دشمن، به حوالی مزر های خوارزمشاهیان می رسند، سلطان محمد علی رغم خودداری آنان از نبرد به علت نداشتن دستور رسمی از چنگیز، آنان رابا سماجت وادار به جنگ می کند. با وجود کثرت نفرات سلطان، وی تا آستانه مرگ مورد خطر قرار می گیرد، با آمدن شب ضرورتا دو سپاه پیکار را به فردا واگذار می کنند، اما مغولان بابرافروختن آتش، شبانه از منطقه پیکار دور می شوند. ولی جسارت و انضباط آنان، زمینه پیدایش ترس وخودداری همیشگی سلطان از برخورد رویا رو با مغولان را فراهم می آورد. نسوی از تاثیرات سوءروانی این پیکار  در ضمیر سلطان اینگونه گزارش می دهد:«در سلطان از صولت و عظمت ایشان چنان ترس وهراس متمکن شد که هر وقت که در مجلس او یاد از آن رفتی فرمودی که مردی و ثبات ایشان، و صبرو حِرق حَرب و آگاهی از قوانین طعن و ضرب، هیچ آفریده ای مثل آنان نباشد33 علاوه بر این منجمان نیز با توجه به شناختی که از روحیات او داشتند، ترس او را بیشتر تثبیت می کردند ومعتقد بودند که برخورد مستقیم با مغولان عاقبت خوشایندی دربر نخواهدداشت.34
با پخش قوادر شهرها از سوی سلطان، قسمت عمده توان و وقت مغولان صرف محاصره شهرها می شود تدیبر غلط سلطان کاملا مطلوب مغولان بود. زیرا می دانیم که آنان اصولا علاقه ای به مواجهه رویارو با دشمن نداشتند زیرا در این صورت از بکار گیری بسیاری از حیله ها وابزارها در جنگ (مانند حشر بردن و استفاده وسیع از منجنیق ها باز می ماندند. کارپن در این باره چنین می نویسد:« مغولان در آغاز از نبرد تن به تن دوری می نمایند و زمانی که مردان و اسبان زیادی را زخمی نمودند آنگاه وارد نبرد تن به تن می شوند.35 وی به دول مسیحی توصیه می کند که:« همیشه باید یک ضد حمله بر آنها نمود، چون برنامه تاتارها محاصره دشمن و به میان کشاندن است و باید کوشش نمود که چنین وضعی را مغولان پیش نیاورند. چون در این وضعیت است که سپاه به آسانی شکست می خورد.36در محاصره سمرقند چنگیز دستور داد تا برای جلوگیری از خروج مدافعین از شهر، به منظور پیکار با مغولان «لشکر مغول بر دروازه ها بایستند و حشم سلطان محمد را به خروج میدان کارزار مانع شوند.»37 مغولان به خاطر کمبود قوا و شباهتی که فنون پیکارهاشان با جنگجویان کارآزموده دشمن داشت، سودی از پیکار رویارو نمی توانستند ببرند. علت شکست مغولان در «پروان» تا حد زیادی بخاطر رویارویی مستقیم با دشمن بوده است. جنگ رویارو بزودی سبب کمبود آذوقه و سلاح می شد چون مغولان صرفا با اتکا به جنگ های غیر رویارو موفق می شدند تا سلاح وآذوقه خود را از طریق غارت شهر ها و روستاها تامین کنند. محاصره شهر ها مایه فزونی روحیه مهاجمان می شد چون با خالی دیدن مناطق سر راه خود از وجود مقاومت، هر چه بیشتر گسیختگی امپراطوری و پیروزی خود ایمان می آوردند و فکر پیشروی در آنها قوت می گرفت.

با دوری کردن سلطان از جنگ رویارویی، مغولان به آسانی قادر شدند مشکل قوای خود ار حل کنند. زیرا با تقسیم همان قوای اندکی که حداکثر شامل دویست هزار جنگجو می گردید می توانستند در یک زمان به محاصره چندین شهر کو چک و بزرگ بپردازند. این شیوه جنگی، از اولین روزهای تهاجم به کار بسته شد. یعنی هنگامیکه چنگیز در محاصره « اترار» (اولین شهر مورد تهاجم و محل قتل تجار) مطمئن شد هیچ نیرویی از دشمن به استقبال او نخواهد آمد و اترار و هر شهر دیگری صرفا باید از استحکامات خود، و محروم از هر گونه امدادی ،به مقاومت بپردازد. با درک چنین موضوع مهمی، چنگیز بلافاصله به تقسیم قوای خود دست می زند جمعی از قوای خود را مامور محاصره اترار می کند و قوای باقی مانده را به سه قسمت می کند. جوجی پسر ارشد وی مامور فتح « جند»و «بارجیلیغ کنت (کند)» می گردد.تعداد دیگر از لشکریان بسمت «خجند»و «فناکت»گسیل می شود و خود چنگیز به سمت بخارا حرکت می کند. 38
با سوق یافتن پیکارها به سمت محصره شهرها، مغولان در عرض دو تا سه سال موفق می شوند به حیات امپراطوری خوارزمشاهیان خاتمه بدهند، در حالیکه در نهایت سبکباری و قلت ابزار جنگی قرار داشتند. آنها بر اسبانی سوار می شدند که بقول ابن اثیر، زمین را با سم های خود می کندند و ریشه های گیاهان را می خوردند.39 تیر وکمان عمده سلاح هایی بودند که با خود همراه داشتند. تیرها از چوب ساخته می شدند و در سر آنها یک قطعه استخوان از شاخ یا قلم حیوانات و یا آهن بسیار تیز و دولبه نصب می کردند.40هر جنگجوی مغول خود سلاح خویش را می ساخت. 41 استفاده از نیزه نیز کم و بیش رایج بود. برای خراب کردن استحکامات از بیل و کلنگ سود می جستند و جهت سهولت بیشتر در کشتار اسرا از تبر استفاده می کردند.42 سپرهایی که بکار می بردند بیشتر از چرم حیوانات( بویژه گاو) و یا از به هم بافتن نی های مخصوص درست می شد. به علت کمبود آهن زره جنگجویان مغول نیز از چرم ساخته می شد.43
با محاصره  هر شهر، خندقی پیرامون آن توسط حشرها ( اسرایی که بعداز فتح یک شهر در جلوی لشکر مغول حرکت می کردند از دیگر موارد استفاده از آنها کشته شدن آنها توسط تیر های مدافعین شهر بود.) پر می گردید و اغلب برای مصون ماندن از تهاجم مدافعین یا فرار آنان دیواره ای گرد شهر می کشدند. به فراخور کوچکی و بزرگی شهر ها، منجنیق ها به سنگباران مستمر می پرداختند. به روایت «نسوی» مغولان در کوبیدن استحکامات و خانه های شهرهای نسا ونیشابور به ترتیب از 20 و200 منجنیق سود جستند،44 هنگامی که با کمبود یا فقدان سنگ مواجه می گشتند با قطع درختان و تهیه تکه های مناسبی از چوبشان- که برای سنگین شدن در آب قرار می دادند- نیاز خود را برآورده می کردند.45اگر گزارش جوزجانی را بپذیریم ” سعدی چربی”فرماندهی ده هزار منجنیقی مغول رابرعهده داشت.46 در پارهای موارد با استفاده از سرعت عمل خود و یا غفلت مدافعین، نردبانهایی بر دیوارهای شهر قرار می دادند وبه درون شهر راه پیدا می کردند.47 مواقعی نیز با انحراف جریان رود ها به استحکامات شهرها صدمه می رساندند.48و یا با ایجاد حریق های وحشتناک با استفاده از اشیای آغشته به نفت ضمن تخریب خانه ها دست به ایجاد وحشت در روحیه مدافعین می زدند.49
برای ایجاد چند دسته گی در صفوف مدافعین قبل از شروع کامل عملیات، وعده هایی مبنی بر تضمین امنیت جانی می دادند. هر چند این وعده ها بندرت اجرا می شد، ولی در ایجاد شکاف و خوش باوری در صفوف مدافعین بسیار موثر واقع می گشت. به منظور ایجاد هر چه زودتر روحیه تسلیم و اطمینان مدافعین از وعده هایی که می دادند عمدتا ایلچیان مسلمان را مامور مذاکرت می کردند. ” حسن حاجی” بازرگان، برای تسلیم ساکنان “سقناق” فرستاده می شود.50 ” دانشمند حاجب” به نزد اهالی ” زرنوق” روانه می گرددو اعلام می دارد: « فلان کسم. مسلمان ابن مسلمان… از حکم نافذ چنگیز به رسالت آمده ام تا شما را از غرقاب هلاکت و طغار خون بیرون کشم.51 » برای کسب اطلاعات گو ناگون، درباره زرادخانه های نظامی، انبار های آذوقه، کیفیت استحکامات شهرهای مجاور،و راههای مناسب جهت رسیدن به مناطق مورد نظر، علاوه بر مساعدت های اسیران جنگی، استنطاق  از اسرای نیز کارساز می توانست باشد.
تدابیر چنگیزخان در استقرارامپراطوری مغولان
نقش شخصیت و نبوغ چنگیز را در استقرار نظام نوین نباید از یاد برد مقرر کرده بود کسانیکه خدمات ارزشمند به نفع امپراطوری انجام می دهند به لقب”ترخان” مفتخر شوند. شخص ترخان ضمن معافیت از مالیات و اجازه تصاحب غنایم جنگی از آزادی های بی شماری برخوردار بود. می توانست به آسانی و بدون اجازه ار نگهبانان به نزد چنگیز راه یابد و تعدادی از خطاهای بزرگش در صورتی که مخالف با مصالح امپراطوی نبوده بخشیده می شد. 52
از دیدگاه چنگیز،نمی شد اطمینانی به وفاداری قبایل کرد. برای نیل بیشتر به این مقصود ایجاد تقسیمات نظامی نیز مد نظر واقع گردید.تقسیمات نظامی با سهولت بیشتری جنگجویان قبایل رادر گرد لوای حکومت مرکزی جمع می کرد زیرا جنکجویان قبایل از این به بعد،در دسته هایی که،«دهه»،«صده»،«هزاره»،و «تومان» خوانده می شد وبه ترتیب شامل، 10، 100، 1000و 10000 جنگجو می گردید سازماندهی می شدند.53
هر دسته برای خودفرمانده معینی داشت که زیردستور فرمانده بالاتر قرار می گرقت. یعنی فرمانده دهه، فرمانبرداری فرمانده صده، و اوتحت امر فرمانده هزاره، و فرمانده و فرمانده هزاره تحت دستورات فرمانده تومان قرار داشت. این فرماندهان یامستقیما از سوی چنگیز یا از سوی فرماندهان عالی رتبه ای مورد تایید او بودند انتخاب می شدند. بدین ترتیب وحدت قبیله ای در برابر وحدت امپراطوری که در حال تکوین بود کاهش می یافت.چون دیگر جنگجویان اقوام پرجمعیت  و حتی علی الظاهر ادغام نشده ای چون “جلایر”، “قونکقتان”، “بارین”،”اولقوت”، و “قنقرات” پیش از اینکه تحت لوای روسای قبایل خود باشند در تحت  امر فرماندهان مختلفی که بطورمستقیم یا غیر مستقیم مورد تایید و انتخاب چنگیز بودندقرار می گرفتند. 54
«وقتی که فرماده کل … عده ای سرباز برای جنگ یاخدمت مخصوص می خواهد به فرماندهان ده هزار نفری دستور صادر می کند که هر کدام ازسپاه خودهزارنفر در اختیار او بگذارند اینها همین دستور رابه فرماندهان زیر دست خود یعنی آنهایی که فرمانده هزارنفراند می دهند که هر یک صد نفر بدهند این دستور به ترتیب به فرماندهان کوچکتر انتقال می یابد تا بالاخره به افسران دسته های ده نفره می رسد و این افسران هر یک مطابق سهمی که دارند  تعداد لازم سرباز را در اختیارافسران مافوق قرار می دهند.» مارکوپولو بصراحت می نویسد که« انتخاب سربازان از طریق قرعه کشی انجام می گیرد.». برای مثال بمنظورتشکیل یک نیروی سه هزار نفری جهت اعزام به منطقه ای در چین از هر دهه دو نفر فراخوانده شدند . با یک حساب ساده این قوا از 15 هزاره(یعنی از هر هزاره 200 نفر)یعنی سپاهیان به این اندکی ممکن است از افراد 15 قبیله باشند.55 که همین تنوع قبیله ای علاوه بررقابت آنها برای حکومت مرکزی در عرصه پیکارها می افزود، خودبخود بعلت اختلاط قبیله ای، مانع بروز اختلاف می شد.
همواره آماده بود تا از گوشه و کنار استعدادهای بزرگ و وفادار را کشف کند و آنها را در خدمت خویش در آورد. وقتی که”غدا بهادر” جنگجوی مغلوب قوم کارائیت صمیمانه اعلام می دارد: « که بر من گران بودکه بگذارم که شما ارباب و آقای قانونی مرا بگیرید و بکشید واز اینرو سه روز جنگیدم تا او فرار بکند و اکنون اگر به من فرمان دهید بمیر، می میرم و اگر زندگی ام را به من بازگردانید، با کمال میل و رغبت خدمت تو را خواهم کرد»، چنگیز او را مورد لطف قرار می دهد و ضمن ملازم ساختن او،ریاست یک صده را به وی می سپارد.56
هنگامی که چنگیز خواست تا “سبتای”و “جبه” را مامور تعقیب سلطان محمد خوارزمشاه ترک سازد « از لشکری که با او بودندبه نسبت تعیین کرده» و اینگونه از میان کل سپاه خویش 30 هزار جنگجو را تحت فرمان آنان قرار داد.57 لشکری که به این ترتیب فراهم می گردید«لشکر نما» نامیده می شد. رشیدالدین در باره واژه لشکرنما می نویسد:« لشکرنما آن باشد که بر لشکرها تخصیص کرده از هزاره و صده بیرون کنند و به ولایتی فرستند تا آنجا مقیم شوند.»58
بعد از فتح کامل امپراطوری خوارزمشاهیان و مرگ چنگیز، از سوی “اوکتای” جانشین او،”جورماغون” با«چهار تومان لشکرنما» به این کشور روانه گردید.59
هیچ دلیلی نداشت تا جنگجویان یک هزاره همگی از اعضای یک قبیله باشند و یا اینکه فرمانده انتصابی بر آنها از اعضای قبیله خودشان باشد.”امیر جورماغون”از قوم «یسوت» فرماندهی قوای «سونیت»  را بر عهده داشت در حالیکه امیر ملکشاه که از قوم «سونیت» بود فرماندهی جنگجویانی از قبایل «اویغور»، «قارلوق»، «ترکمان»،«کاشغری»و «کوماجویی» را برعهده دار بود.60
از مهم ترین تدابیری که از سوی چنگیز خان برای رام ساختن و تضعیف بلند پروازیهای روسا و جنگجویان اتخاذ شده بود، واگذاری مناصب تشریفاتی و نه چندان مهم مانند «باورچی» (متصدی شراب)، «آختاچی» (متصدی گله های گوسفندان )، «چربی» (متصدی امور آدمهای چنگیز) به آنان بوده است. چنین شگردی علاوه براینکه روحیه سرکش آنان را تخفیف می داد، معیاری برای شناخت کامل تر چنگیزاز میزان فرمانبرداری آنان جهت نصبشان بر مناصب مهم نظامی بود. گارد شخصی چنگیز که نهایتا دارای ده هزار جنگجو شده بود ترکیبی از امیران و اشراف بزرگ و فرزندان آنها بود.61
دستور رسمی چنگیز درباره تشکیل این گارد چنین بود: « حال که آسمان به من فرمان داده تا بر همه قوم ها حکومت برانیم، برای خدمت گارد ( کاشیک)، ده هزار مرد از بین ده هزار ها، هزارها و صدها دست چین کنند. این افراد در کنار شخص من خواهند بود. آنان باید از افراد لایق، خوش تناسب و قوی انتخاب شوند… که اگر عصیان کردندمانند یک خاطی تنبیه خواهند شد».62 یکی از افراد گارد شخصی چنگیز “کهتی نویان” بود که علاوه براینکه مرد مقتدری بود در صحنه های نبرد در کنار چنگیز نقش مهمی ایفا می کرد و فرماندهی هزاره را ننیز بر عهده داشت، از جمله محافظین چنگیز نیز محسوب می شد.63
از آموختن باکی نداشت و بااینکه عمرش  یکسره در جنگ و پیکار سپری شده بود برای دیوان خانه و ثبت اسامی جنگجویان به فکراستفاده از خط اویغوری افتاد و پسران خویش را موظف ساخت تا آن را بیا موزند.64

سیمای زن مغول
عفت و پاکدامنی از اصول لاینفک قبایل ترک و مغول علی الخصوص در بین زنان و دختران بوده است. کارپن در مورد وارستگی و پاکدامنی زنان مغول می نویسد: « زنان مغول پاکدامن و بی آلایش  هستند و شوخی های بی معنی و زشت و ناهنجار پاره ای از مردان، آنها را از راه پاکدامنی منحرف نمی نماید.65مارکوپولو نیز می نویسد:« بی وفایی در نظرشان یک عیب بزرگ محسوب می شود.» 66
این اظهارات وقتی برایتان جالب خواهد بود وقتی بدانید که در قرون وسطی وقتی شوالیه ای به جنگ می رفت و احتمال تاخیری بیش از دو – سه ماه در میدان نبرد را داشت برای معشوقه یا زن خود زیر پوشی پولادی سفارش می داد و قفلی محکم بر آن می زد و کلید آن را با خود می برد ولی هنگام بر گشتن می دید که قفل شکسته و زنش آبستن است. پس می بینیم که چرا پاکدامنی زنان مغول برای اروپائیان جالب می باشد.
دومزیل در کتاب اعتقادات مردم اروپا قبل از گرویدن به مسیحیت می نویسد:«گروهی ازجوانان بودندکه دارای مالکیت شخصی نبودند از اموال و همسران دیگران استفاده می کردند که آنها رابرسکیر Bresekirs  می نا میدند. این ها جنگجویان وحشی را تشکیل می دادند.67 او در مورد خرافات بین اروپاییان می نویسد:«مراسم قربانی و مخصوصا قربانی انسان  به خاطرخدایان انجام می گردید و روحانیان در آنجا ریاست می کردند!!!!.»68
این جامعه اروپایی را مقایسه کنید با وضع موجود در جامعه هم عصر آن در بین اقوام مغول یا چند قرتقبل از آن با قوم اوغوز که در کتاب ده ده قورقود در فصل داستان «دلی دومرول» از زبان زن دومرول بیگ می خوانیم: « اگر حتی گردی از مرد  بیگانه برروی بنشیند مرگم باد.»69 حال شما قضاوت کنید که قوم وحشی و دور از اخلاقیات و تمدن کدام است؟

یاسا و بیلیک
با وضع وتدوین «یاسا»و«بیلیق»(بیلیک) که در برگیرنده قوانین ووصایای خان بزرگ براساس آداب ورسوم و معتقدات کهن مغول بود، توانست در کوچکترین مسائل اجتماعی جایی برای اعمال حاکمیت خود و اولو قورولتای( که برای اقدامات مهم و اساسی تشکیل می شد) بازکند.70
قوانین چنگیزی که به «یاسا» معروف است در بسط روحیه اطاعت ونظم و تعدیل روح قوم گرایی، از اهمیت خاصی برخوردار بود. براساس یاسای خان بزرگ به منظور جلوگیری از هرج و مرج و عدم تمرکز مجدد جنگجویان پخش شده از قبایل مختلف در دسته های نوین، هیچ جنگجویی حق تعویض خودسرانه دسته خود را نداشت. جنگجوی متخلف و رئیس دسته ای که او را می پذیرفت شدیدا مجازات می شدند.71شناخت افراد خاطی با توجه به ثبت نام جنگجویان هر دسته در دفاتر مخصوص بسیار آسان بود.72
همه ترقیات منوط به اجرای کامل حس وظیفه شناسی بودو به روز بودن معلومات نظامی و اجتماعی یک سردار بسیار مهم بود. در این راستا چنگیز چنین می گوید:« امیران تومان وهزاره ها باید در اول سال و آخر بیایند و بیلیک(فرامین) بشنوند و باز پس روند، مگر آنان که سروری لشکر توانند کرد و آنها در یورت خویش ننشینندو بیلیک نشنوند، حال آنان برمثال سنگی باشد که بر آب روند، یاتیری که درنیستان اندازد،ناپدید گردد.چنان کسانی پیشوایی نشایند»73
طبق یاسا لشکر باید در همه حال گوش به فرمان باشد: « امرای تومان و هزاره و صده باید که هر یک لشکر خود را چنان یاسامیشی کرده باشند… که هرگاه که حکم و فرمان رسد شب و روز ناکرده بنشینند».74
تعلل و سستی هیچکس پذیرفته نبود. برادر چنگیز ، جوجی قیسار، به علت عدم حضور بموقع در لشکر،پاره ای از امتیازات اشرافی خود را از دست داد.75
فرمان دادتا بالگوتی برادردیگرش به علت افشای ناخواسته یک راز نظامی، هرگزاجازه شرکت در شوراهای نظامی را نداشته باشد.76
آرمانی که بعدها چنگیز مبنی بر تسلط قبایل مغول، بر کل جهان ترسیم می کرد همه نگاهها و اشتیاقها را معطوف به بیرون از مرزها می کرد.با اعتلای چنگیزبسیاری از قبایل که از نژاد «مغول» نبودند ترجیح می دادند تا با این عنوان نامیده شوند. رشید الدین به خوبی به این موضوع اشاره می کند: « در این زمان بواسطه دولت چنگیز خان واروغ او… چون ایشان مغول اند دیگر اقوام اتراک مانند«جلایر»و«تاتار» و«اویرات»و«اونکوت»و«کرایت»و«نایمان»و «تنکقوت»وغیر هم هر یک را اسمی معین و لقبی مخصوص بوده، جمله از روی تفاخر خود را مغول گویند و با وجود آنکه در قدیم از این اسم استنکاف داشتند، فرزندان ایشان اکنون که موجودند چنان تصور دارند که ایشان از قدیم باز، به اسم مغول موسوم و منصوب بوده اند، و نه چنین است.»77
منابع مکرر از حس اطاعت شدید، که دستاورد تلاشهای چنگیز بدین منظور بود یاد می کند. مارکوپولو می نویسد که مغولان: « نسبت به روسای خود کاملا مطیعند… با داشتن این گونه صفات است که سربازان تاتار (مغول) توانسته اند قسمت بزرکی از کره ارض را مطیع و مقهور خود سازند.»78 کارپن از بسط نظم چنگیز در همه سطوح خبر می دهد: « تاتارها، بیش از همه مردم جهان فرمانبردار رئیس خود، چه دینی چه لشکری، می باشند. او را بسیار گرامی داشته و هیچگاه به او خیانت نمی کنند. تقلب و دورویی میان خود آنها بسیار کم می باشد. آنها میان خود هیچ گاه کتک کاری و ایراد ضرب و زخم ندارند.آنجا دزدی و راهزنی البته میان خودشان دیده نمی شود. برای همین هست که چادر و ارابه آنها که اثاثیه و جواهرات و طلا را در آن نگهداری می کنند صندوق و قفل ندارند. اگر چارپای یکی از آنها گم شود، کسی که آنر اپیدا می کند، یا بحال خود می گذارد و یا به صاحب آن می رساند… در آنجا نیازی به محاکمه و داوری دیده نمی شود.آنها همدیگر را خوار وتحقیر نمی کنند بلکه تا می توانند به همدیگر کمک و از هم پشتیبانی می نمایند. »79
نظم چنگیز به نوعی دیگر در سلاح و لباس نظامیان مغول منعکس می گردد: « جنگ افزارهایی که دست کم همه باید داشته باشند،دویا سه کمان و یا دست کم یک کمان خوش ساخت، سه تیردان پر از تیر، یک تبر و ریسمان برای کشیدن منجنیق… هر یک از مغولان یک اسب بازره اسبی که ران وساق را می پوشاند و یک کلاه خود وسپر دارند. »80با این سلاحها و لباس های متحدالشکل روح جنگجویان قبایل انس بیشتری به وحدت مورد نظر چنگیز خان می گرفتند. در این مورد از توجه به کوچکترین جزئیات هم دریغ نمی شد. هر سپاهی بمنظور دوخت و دوز موظف به همراه داشتن «درفش وسوزن» بود.81
علل گرایش مغولان به چنگیز
فقط ترس از مجازات و از دست دادن موقعیت قبیله ای و یا اعمال تدابیر گوناگون چنگیز نبودکه سران و جنگجویان برجسته قبایل را در گرد او جمع می کرد. واقعیت این است که سران وجنگجویانه قبایل در مقابله کاهش ظاهری امتیازات سیاسی، درسایه وفاداری به چنگیز از امتیازات مهمی هم برخوردارمی شوند. چه بسا روسای قبایلی که ریاستشان مورد قبول پاره ای از اتباع تحت امرشان نبود ولی با اطاعت از چنگیز، برمسند قدرت تثبیت می شدند. چنگیز با قتل « الاقوش» حاکم مطیع  قوم « انکوت» از سوی تـنی چند ازاتباعش، به انتقام از او بر می خیزد.82 اقدام چنگیز در این مورد بمنزله حمایت رسمی از حقوق سیاسی همه حکام مطیع بوده است آیا به این خاطر تثبیت بر اریکه قدرت نبوده که رئیس قوم مکرین، دختر خویش «موکای» را به عقد پسر چنگیز در می آورد؟83
با نبوغ خاصی که داشت عمق همه تعظیم ها و تکریم ها را درک می کرد: « بعد از ما اروغ ماقباهای زر دوخته بپوشند و نعمتهای چرب وشیرین بخورند و به اسبان نیکو صورت برنشیند و خاتونان خوش روی در بر کشند نگویند که اینها پدران آقایان ما جمع کردند و مارا در آن روز بزرگی فراموش کنند.84
کمتر فرماندهی می توانست به مجازات جنگجویان عادی بپردازد. بنا به فرمان قاطع چنگیز: « هر کسی خود سرانه اتباع خود را شلاق بزند، شلاق خواهد خورد و هرکس که ایشان را با مشت مضروب سازد، با مشت مضروب خواهد شد.»85و چنین است که محبوبیت خان بزرگ روز به روز در بین افراد عادی جامعه (قراچوها)افزایش می یافت.
جنگجوی خطاکار از هر طبقه ای بوده باشد مستوجب مجازات بود. این تساوی در مجازات برای توده جنگجویان معمولی که در زیر دست اشراف و امیران عالی رتبه قرار داشتند بسیار گوارا می توانست باشد.در جائی چنگیز در باره محدوده اقتدار گارد شخصی خود که غالبا از اشراف وامراء و فرزندان آنها بودند چنین دستور می دهد: « فرماندهان خدمت گارد،( تا زمانیکه)از من اجازه شفاهی نداشته باشند نباید از جانب خود زیر دستان را مجازات کنند. اگر یکی از آنها مرتکب خطایی شد می بایست به اطلاع من برسانند.و آنگاه کسی که سزایش سر بریدن هست، سرش بریده خواهد شد. کسی که سزایش کتک هست کتک خواهد خورد.»86
به احتمال زیاد «سبکباری و ساده زیستی» قبایل مغول که برخواسته از شیوه معیشت گله داری آنان بوده «کارپن» را به آنچنان اشتباهی انداخته که آنان را بالاتر از هر تصوری فقیر قلمداد می کند.87 آشکار هست که بار وبنه سنگین و تجملات در اصطکاک شدیدی با چنین شیوه معیشتی که همواره به حرکت و کوچ و چادرنشینی نیازمند هست قرار دارد. از سویی اگر کارپن به خوبی قادر به مقایسه بین وضع زندگی قبایل مغول قبل و بعد از تشکیل امپراطوری چنگیز می گردید بی گمان در ارائه چنین نظری دقت بیشتری به خرج می داد.علاوه براین برای قبایل مغول بسیار دشوار بود تا خلق و خوهای قرون متوالی خود را یکسره در عرض چند ده سال بعد ازفتوحات چنگیزخان از یاد ببرند وبا اتکاء به انبوه غنایم به شیوه زندگی شهرنشینی روی بیاورند؛علی الخصوص که تا مدتها بعد از مرگ چنگیز معرکه کشورگشایی مغولان گرم بود و مغولان بشی از اینکه فرصت آموختن ظرایف زندگی متجملانه ملل مغلوب را داشته باشند می بایست سلاح به دست از جبهه ای به جبهه ای دیگر روی بیاورند. «اوکتای قآان» پسر و اولین جانشین چنگیز به منظور تشویق مغولان به زندگی یکجا نشینی به کسانی که کشت و زرع می کردند و درخت و سبزیجات می کاشتند، انعام های باورنکردنی اهداء می کرد.88
عده ای از جنگجویان قبایل با توجه به خدماتی که از قبیل تابعیت چنگیز ، نسیبشان شده او را چنین می ستایند: « این پادشاه زاده تموچن، جامه ای که پوشیده باز می کند و می دهد و اسبان را که برنشسته فرو می آید و می دهد . کسی که ولایت دار و لشکر پرور باشد و اولوس را نیکو به پای دارد اوست.»89

فلسفه سیاسی امپراطوی مغولان
فلسفه سیاسی جدیدی که در کنار موفقیتهای مستمر چنگیز در میان قبایل نشر می یافت، در ایجاد حس اطاعت جنگجویان قبایل بسیار موثربود.محور اصلی این فلسفه که به آرزوهای چنگیز مشروعیت و چهره ای الهی می داد عبارت از حمایت « تاب تانگری» ( یعنی خدای بزرگ جاویدان یا خدای مطلق) از او بود ایمان چنگیز به « تاب تانگری» جدا از اعتقادات رایج در میان قبایل مغولستان نبود. چون این قبایل به یگانه پرستی ناقصی معتقد بودند و « تاب تانگری» خدای بزرگ جاویدان را با تمام مظاهر زمینی و آسمانی اش، می پرستیدند. 90 البته تا حدی شکل گیری چنین فلسفه جدیدی متکی بر لیاقت هایی بود که چنگیز در پشت سر گذاشتن شدائد و شختیها از خود نشان داده بود. او از لابلای فراز و نشیب های بی شماری به قدرت رسیده بود. 91 بعد از قتل پدرش «یسکای بهادر» ماجراهای زیادی را از سر گذرانده بود و بدلیل موفقیت های خود در غلبه به این چالش ها که همه آن را از الطاف «تاب تانگری» می دانست. چنین سر گذشتی خودبخود درمیان جنگجویان قبایل که همگی به نوعی دارای ایمان مذهبی بودند می توانست پر اهمیت جلوه کند.92شبانکاره ای با درنظر گرفتن رنج هایی که چنگیز در راه رسیدن به قدرت متحمل گردید، چنین می نویسد:« اگر او را شرف اسلام حاصل بودی، توانست گفت که از نبوت با بهره بوده است… دلیل این مقدمات و مصداق این کلمات آنست که مردی تنها بی استظهار و مظاهرت قوم و تبعی، از میان جمعی متفرق نا موافق برخیزد و همت بر دعوی چنین مصروف گرداند بی آنکه او را دو یار موافق باشند یا  ابهت و آلتی حاصل بوده،… یقین شد که این سعادت بجز عنایت آفریدگار و تایید لطف کردگار نیست.»93
سورقان (از معتبرین  قوم بایاوت) در زمانی که چنگیز هنوز موانع بسیاری در راه قبضه کردن قدرت قبایل داشت، بین مردم نشر می داد که او بنا بر مشیت خداوند بر همه اقوام مسلط خواهد گردید گزارش رشیدالدین در این باره چنین است: « در زمانیکه چنگیز خان هنوز پادشاه نشده بود و هر گردنکشی از اقوام، هوس سروری و پادشاهی داشته اند، این سورقان گفته کسانیکه ایشان را هوس پادشاهی است یکی« اولان اودور» است،از قوم «تاتار» و دیگر« سجنه بیگی» از قوم «قیات بورکین» و«جاموقه ساچان» از قوم «جاجیرات» اینها دعوی بزرگ می کنندو هوس پائشاهی دارند، لیکن عاقبت تموچن برسرآید و پادشاهی باتفاق دیگر اقوام براو مقرر گردد چه استعداد و استحقاق آن کار او دارد و تایید آسمانی فرشاهی برجبین او ظاهر و لایح است.»94
درست از همان زمانی که چنگیز با کنار زدن رقیبان، تقریبا تمامی قبایل را تحت فرمان خود می گیرد،و در طی مراسمی به لقب پرشوکت « چنگیز خان» ملقب می گردد، تبلیغات گسترده ای مطرح می گردد تا این نکته را القاء کنند که مشیت آسمانی بر این قرار گرفته تا چنگیز خان « برهمه جهان» مسلط گردد. در همین مراسم «کوکچوی» راهب که همدعی بود با خداوند در ارتباط است اعلام می دارد که طبق مشیت خداوند چنگیز بر همه جهان مسلط خواهد گشت. جوینی از قول « مغولان معتبر» درباره شخصیت عجیب او اینگونه گزارش می دهد: « در سرمای سخت که در آن حدود باشد برهنه چند روز به بیابان و  کوه رفتی و با آمدی گفتی خدای با من سخت گفت، و فرمود که تمامیت روی زمین به تموچن و فرزندان او داده ام.»95
بعد از تثبیت فرمانروایی چنگیز بر قبایل بود که اسطوره هایی در جهت، «آسمانی تبار» بودن او جعل گردید تا اینگونه او به عنوان«موعودآسمانی» که دارای رسالتی مهم در جهت فتح جهان می باشد معرفی گردد. بر اساس یکی از این افسانه ها «برتاچینو» یکی از اجداد بسیار دور چنگیز است که اساسا از جنس مخلوقات زمینی نبوده و به درخواست آسمان «از آسمانی که در بالاست،آفریده شده بود.»96
«آلان قوا» جده نهم چنگیز نیز بدون تماس با مردی، از طریق پرتو انوار آسمانی دارای سه پسر می شود. به گفته رشیدالدین خداوند در واقع از این طریق «به کمال قدرت خویش بطن «آلان قوا»را صدف دُرّ گرانمایه وجود چنگیز خان گردانید.»97«آلان قوا» در جواب کسانیکه بمشروع بودن پسرانش تردیدی می کردند با قاطعیت می گفت: «( نسل های )ایشان سلاطین همه خلایق خواهند شد.»98
سرانجام باچرخش روزگار تولد«تموچین» موعود خداوند فرا می رسد که از بدو نشانه هایی از عظمت و مجد آینده در او به ظهور می رسید. بگزارش تاریخ نگاران مغول،در هنگام تولد چنگیز در دست راستش یک لخته خون شبیه استخوان کوچکی وجود داشت،99که بقول«خواند میر» این معنی: « نزد عقلا دلیل بود بر دلیری آن مولود بود.»100رویاهای صادقانه ای نیز در ایام کودکی بر او نازل می گردید که روح اورا برای آینده بزرگی آماده می ساخت:« تموچین به خواب دید که دست های او دراز شده وبه هر دستی شمشیری دارد که سر یکی از آن دو شمشیر به مشرق متصل است و یر دیگری نیز به مغرب و صباح کیفیت واقعه را به مادر گفت، آن عورت خواب پسر را چنین تعبیر کرد که تو بر شرق و غرب عالم مستولی خواهی شد و اثر تیغ خون ریزد به بلاد مشرق و مغرب خواهد رسید.»101
در اینکه این افسانه ها مقارن با اعتلای سیاسی ونظامی چنگیز و بعد از آرمان تسلط چنگیز بر جهان بر جهان، شکل می گیرد هیچگونه تردیدی نیست که چنگیز آنقدر معمولی بدنیا آمده بود که حتی وقت دقیق تولد او هم معلوم نبود با اندکی دقت در گزارش های رشیدالدین این حقیقت را می توان یافت: « چون در زمان چنگیز خان و پدر اومنجمان طریق رصد احتیاط وقت نکرده اند و مورخان نیز روز و ماه اثابت نکرده، ساعت روز ولادت او به تحقیقی معلوم نیست.» اما«منجمان معتبر، تاریخ وفات او نوشته اند چه غایت عظمت و کمال پادشاهی او (را) بود.»102 ناگفته پیداست که تبار نامه آسمانی نیز بعد از سپری شدن دوران کم اعتباری ها ساخته شده است. به احتمال زیاد ثبت رسمی حوادث تاریخی چنگیز و اجداد افسانه ای او ، از زمانی انجام می پزیرد که چنگیز به خاطر گستردگی نیازهای امپراطوری اش، استفاده از خط اویغوری را مورد توجه قرار میدهد.103 چه پیش از این تاریخ قبایل مغول به علت فقدان وحدت و نداشتن خط و فرهنگ قبایل ملاحظه ای جز به مدد حافظه بشرح حوادث گذشته التفات نمی کردند. منابع و ماخذ این قصه ها هم چیزی جز« اقاویل پیران روزگار دیده» و یا « کسب تاریخ» که در خزانه عامره موجود بوده، نبوده است.104
چنگیز خان همواره به اعتقاد موجود یعنی خدایی بودن فتوحاتش تاکید می ورزید: « ما… به لشکر می رویم و یاغی بسیاری را هلاک می گردانیم، و چون خدای تعالی راه می دهد… میسر می شود.» 105هنگام حمله به سلسله کین به کوه مقدس «بورقان قلدون» می رود و خطاب به تانگری خدای آسمان چنین می گوید:« ای تانگری جاویدان: کین ها اجداد و نیاکان مرا با وضع فجیعی کشته اند اینک اسلحه به دست گرفته ام تا خون آنها را بریزم و لنتقام جویی کنم. اگر با تصمیم من موافقی با قدرت و نیروی خودت به من کمک کن.106» به گزارش رشید الدین وسایر منابع قبل از این لشکر کشی مدت سه روز چنگیز خان در «یورت» خود بود، تـنها با روح مجرد مانده بود و گرداگرد او مغولان رو به آسمان نموده بودند و « تانگری»، «تانگری» می گفتند. 107 بتدریج چنگیز از مرتبه برگزیده خدا بودن در می گذرد و بر مسند خدایی کردن می نشیندو مورد پرستش قرار می گیرد. در این باره« مارکوپولو» بدون اشاره ای به زمینه های تبلیغاتی جانشینان وی، درباره ایمان و اعتقاد شگرفی که جنگجویان قبایل به او داشتند چنین گزارش می دهد: « محبوب اقلوب همه واقع شد.مردم او را بمانند خدای معبود و نه به عنوان سلطان می پرستیدند شهرت او بزودی زبانزد عموم قرار گرفت و همه قبایل هر چند که متفرق و متشتت بودند با طیب خاطر سر به فرمان او فرود آوردند. چنگیز چون خود را در راس این مردم خدایی یافت به فکر جهانگشایی افتاد.108 » کارن نیز گزارش می دهد که مغولان برای نخستین امپراطور خود، بت بسیار زیبایی ساخته اند که همچون خداوند مورد تکریم و حرمت واقع می گردید.109 هنگامی که یکی از خان زادگان روس بنام  «میشل» در دربار «باتو»- از نوادگان چنگیز-از سجده بر پیکره و بتی که از چنگیز ساخته بودند استنکاف ورزید بطور وحشتـناکی با ضربات لگد از پای درآمد.110 بعد از مرگ چنگیز، مغولان تصور می کردند روح او، همه جا وهمه وقت حاضر و ناظر بر کلیه امور است، و باید برای آرامش آن ومصون ماندن از خشمش، به دستورهاس وی در «یاسا» و«بیلیک» عمل کرد.111
ناگفته نماند که به مرور ملل و مذاهب مغلوب نیز در تـثبیت ذهنیت آرمانی جنگجویان قبایل تاثیر بسیاری داشتند: « در چین اعتقاد به اینکه بنیانگذار هردودمان نوخواسته ای از جانب آسمان تایید یافته است تا آن زمان سابقه ای دو هزار ساله داشت. در سنت چینی کامیابی در بدست آوردن تاج و تخت، همانا دلیل تایید آسمانی شناخته می شد…در بین ترکان نیز قضیه به همین ترتیب بود، ترکان طی قرون و اعصار معتقد بودند تا خاندانی مورد الطاف «اولو تانگری»( خدای بزرگ) قرار نگیرد نمی تواند برچنین موهبتی دست یابد.»112 مسیحیان معتقد بودند که اسلام 666 سال بعد از ظهورپیامبر اسلام از پا در خواهد آمد و بعید نمی دانستند که تحقق چنین آرزویی در زیر لوای حکومت چنگیزخان انجام پذیرد.113 مسلمانان نیز بر اساس احادیث نبوی اعتقاد داشتند که: « نبی(صلی الله) فرمود که قیامت یپا نشود، تا شما را که امت منید مقاتله افتد با قومی که از شرق بیرون آیند، به روز موئینه پوشند و در شب زری موئینه باشند. سرخ رویان،  تنگ چشمان،پست بینی و روی های ایشان چون سپرهای پهن، و گوشهای اسپان ایشان شکافته.»114 چنگیز که دارای دستگاه اطلاعاتی کارآمدی بود  از همه این باورها برای تحکیم اعتماد بنفس فردی خود، و جنگجویانش سود می جست. هنگامی که «وحید الدین پوشنجی» از علمای مسلمان در جریان تاخت و تاز به امپراطوری ترکان خوارزمشاه به اسارت در می آید، از او درباره اخبار و احادیثی که درباره ظهورش بر سرزبانها بود تحقیق می کند. گزارش «منهاج سراج» از قول او چنین است: « … مدام ملازم درگاه او می بودم پیوسته از من اخبار انبیاء می پرسید و می گفت محمد ازظهور من و جهانگیری من هیچ اعلام داده بود؟ من عرضه داشتم  احادیثی که در خروج ترک، روایت کرده اند، بر لفظ او رفت که دل من گواهی می دهد که تو راست می گویی.»115 قابل توجه است که چنین روایتی درباره هجوم بلا از جانب قبایل ترک از قرن ها پیش رواج داشت و هر جماعتی از ترکان تطبیق داده می شد. سلطان محمود غزنوی که خود ترک بودهنگامی که اولین نشا نه های قدرت نمایی ترکان سلجوقی نمودار گردید معتقد بود که احادیث پیامبر در باب این ترکان است!!!116

نتیجه:
این مقاله فقط می تواند شمعی بسیار کو چک 117 در روشن کردن گوشه کوچکی از تاریخ پرفراز ونشیب و مالامال از تحریف جهان و خاورمیانه باشد. اما در پایان ذکر چند نکته را ضروری می دانم:
1: تاریخ یکی از علوم زیربنایی در شکل گیری هویت هر جامعه ایست که بدون علم صحیح بر آن نمی توان حال را چنان ساخت که باعث سرخوردگی در آینده نباشد.
2: مغولان بر ملل تحت سیطره خود تاثیرات بسیاری ( که اغلب مثبت بوده) گذاشته اند و همچنین چنانکه در مقدمه نیز اشاره کردم بیشتر عمر امپراطوری آنان در جهت شکوفایی هنر؛ علم و دین صرف شده؛ از آثار دلیری آنها در فولکلور آذربایجان می توان به این مثل جالب اشاره کرد: « اوغول ، مغول دی118» و یا در زمینه معماری نیز دنیای اسلام و مسیحیت دچار تحول شگرفی می شود بطوریکه اکثر آثار تاریخی موجود متعلق به این دوران است یا حاصل سلسله هایی است که از بطن امپراطوری مغولان زاده اند. که از آنها می توان به یکی از شاهکارهای معماری جهان در هند یعنی تاج محل و یا فیروزه اسلام( گؤی مچید) اشاره کرد.
3: قصد داشتم به سیاست های دینی مغولان بپردازم که بنا به قولی که داده بودم و برای جلوگیری از تطویل بیشتر مقاله از آن صرف نظر کردم ولی چند سند ارائه می کنم تا در این باره نیز احساس خلاء نشود:
رفتار فرمانروایان مغول معلول دستور خان بزرگ مبنی بر این بود، که به تمام ادیان آزادی داده شود؛ و روحانیون آن از پرداخت مالیات معاف یعنی از یکی از امتیازات مهم اشراف مغول 119برخوردار گردند.120 برای چنگیز خان و جانشین وی  اوکتای که شامان ( دین باستانی ترکان ومغولان) بودند، ادیان جهان یکسان بودند، ونیز آنها تعصبی نداشتند که دین خود را تحمیل کنند.121
مهدی جمالی/تبریز/1384

منابع :
1: بیلیک/ در برگیرنده وصایای چنگیز خان واصول اخلاقی مغول
2: سیاست سپاهیگری مغولان وایلخانان در ایران/تالیف:مصطفی ناصری راد ( تبریز؛انتشارات فـصّ؛ 1374)/ مقدمه
3: تاریخ سّری مغولان/ مولف ناشناس/ اثری در قالب حماسه سرایی که 13 سال بعد از مرگ چنگیز به زبان ترکی اویغور و مغولی تدوین شده است. که علاوه بر روح  حماسه پردازی در آن برای شناخت اقوام مغول و گامهایی که چنگیز برای قدرت پیموده و دلایل پیوستن قبایل مغول به او و تشریح اسطوره ای آمال و آرمانهای خان بزرگ بسیار حائز اهمیت می باشد.
4: مصطفی ناصری راد /همان کتاب / مقدمه
5:علاءالدین عطاملک جوینی/ تاریخ جهانگشای/ به تصحیح علامه قزوینی/ به همت محمد رمضانی (تهران؛ انتشارات پدیده؛ خاور؛ 1366)ج1/ ص 17 و تاریخ مغول در ایران/نوشته:برتولد اشپولر، ترجمه:محمود میر آفتاب صفحه25 و کتاب تورک،نوشته بارتولد /صفحه395 در مورد لشکر کشی های چنگیز به چین رجوع کنیدبه :
H.Demond Martin: The Mongol
Wars with His Hsia (1205-1227) “Journal of R.Asiatic Soc.”
The Rise of chingis khan and his conquest of North china /Barthold/ Baltimore 1950
6: ایدی قوت= ایدیق قوت ( اعلحضرت مقدس) لقب خاقانان (باسی میل) در قرن سوم هجری بود، و ایغوریه این لقب را از آنان اقتباس کرده اند، رجوع کنید به:حدود العالم/ ولادیمیر مینورسکی / چاپ لندن 1937/ ص 271و272 (این کتاب به زبان انگلیسی می باشد)
7: جوینی/ ج 2/ ص 86 و محمدالراوندی؛ راحه الصدور(لندن 1921)ص 174؛ عنوان گورخان را معادل خان خانان می دانند. همچنین پلان کارپن/سفرنامه / ترجمه ولی الله شادان( تهران؛ نشرفرهنگ سرای یساولی؛ تاریخ 1363) صفحه 65 و همچنین مارکوپلو؛ سفر نامه؛ ترجمه حبیب الله صحیحی ( تهران / بنگاه ترجمه و نشر کتاب ؛ 1350) صفحه88
8: جوینی / همان کتاب/ج 1/ص 32تا39 و تاریخ مغول در ایران/نوشته: برتولد اشپولر؛ ترجمه: محمود میر آفتاب ص 25
9: حدود العالم/ ولادیمیر مینورسکی / چاپ لندن 1937/ ص 271و272 (این کتاب به زبان انگلیسی می باشد) و تاریخ مغول در ایران/همان کتاب/ ص 25
10: ابن الاثیر؛ عزالدین علی/ الکامل ( تاریخ بزرگ اسلام)/ ترجمه ابوالقاسم حالت/ تهران/ علمی /1355 / ج 25/ص 211،212 و جوینی/ همان کتاب /ج 1/ص53،58
11: شهاب الدین محمد خرندزی زیدری نسوی/ سیرت جلال الدین مینکبرنی/ به تصحیح مجتبی مینوی/ تهران/ انتشارات علمی و فرهنگی/ سال 1365/ص 49
12: عباس اقبال/ تاریخ مغول/ تهران امیرکبیر/سال 1365/ص 46 و ساندرز/ تایخ فتوحات مغول/ ترجمه ابوالقاسم حالت/ تهران امیر کبیر/ سال 1363/ ص 59
13: مصطفی ناصری راد/ همان کتاب /ص 47
14: رشید الدین فضل الله همدانی/ جامع التواریخ/ به تصحیح بهمن کریمی( تهران نشر اقبال،1367)ج 1 ص54،55 و 361
15: ابن اثیر/ همان کتاب/ج 25/ص 211 ؛ 212 وخواند میر/ تاریخ حبیب السیر/ ( تهران؛ انتشارات خیام ؛ 1352) / ج 2 ص 649 و جوینی/ همان/ ج 2/ص 62
16:  رشید الدین فضل الله همدانی/ همان کتاب/ج 1/ ص 346  و رشید الدین فضل الله همدانی/ جامع التواریخ/ به تصحیح بهمن کریمی( تهران نشر اقبال،1367)جلد 1 / ص 82
17: نسوی/ شهاب الدین محمد خرندزی زیدری/ سیرت جلا الدین مینکبرنی/ به تصحیح و مقدمه و تعلیقات مجتبی مینوی/ تهران/ بنگاه ترجمه و نشر/ 1344. ص 52و خواند میر /همان/ج 2/ ص649 و جوینی / همان/ ج 2/ص 62
18: جوینی / همان/ ج12/ص 42
19: رشید الدین فضل الله همدانی/ همان/ج 1/ ص 361
20: جوزجانی/ قاضی منهاج الدین عثمان بن سراج الدین/ طبقات ناصری/ به تصحیح و تعلیق عبد الحی حبیبی / تهران/ انتشارات دنیای کتاب/1362 / ج 2/ ص 124
21: ولادیمیر تسف/ نظام اجتماعی مغولان/ ترجمه شیرین بیانی/ ( تهران شرکت انتشارات علمی و فرهنگی / 1365)/ ص 100 .
22: نسوی / همان کتاب/ ص36،37
23: شیرین بیانی/دین و دولت در ایران در ایران عهد مغول/ ( تهران؛ مرکز نشر دانشگاهی؛ 1367)/ ص 83،84
24: نسوی/ همان کتاب/ ص 370 و مصطفی ناصری راد / همان/ ص 50
25: خواند میر/ همان کتاب/ ج 2/ ص647و648
26: شیرین بیانی/ همان کتاب/ ص 71
27: همان کتاب/ ص 80
28: نسوی/ همان کتاب/ ص71 و تالیف:مصطفی ناصری راد/همان کتاب/ ص51
29: ابن اثیر/ همان کتاب/ ج 25/ ص152
30: ابن اثیر/ همان کتاب/ ج26/ 134و135
31: نسوی/ همان/ ص18 و شبانکاره ای/ همان/ ص 141
32: اقبال و بارتلد در تاریخ مغول/ ص20 و ترکستان نامه ج 2، سال 612 را برای اولین پیکار سلطان با مغولان بر می گزیند. در حالی که منابع کهن عمدتا آن را اندکی پیش از تهاجم رسمی، و بعد از واقعه قتل تجار قرار می دهند رشید الدین  همان کتاب،ج 2، ص 345، جوینی همان کتاب کتاب،ج1، ص34؛35 و ج2، ص63و64؛ خواند میر، همان کتاب/ج2/ص649 ونسوی، همان کتاب، ص17و18. و مصطفی ناصری راد / همان کتاب/ ص 53و54
33:  نسوی/همان کتاب/ ص 18.
34: رشید الدین فضل الله/ همان کتاب/ ج 1/ ص346و جوینی/ همان کتاب/ ج2/ ص 66 و خواند میر/همان کتاب/ج 2/ ص650
35: کارپن/ سفیر پاپ در دربار کیوک دومین جانشین چنگیز هست. او بر آن بود تا ضمن در یافت اجازه برای اشاعه مسیحیت،مغولان را از هجوم به اروپا باز دارد سفرنامه مختصر ا ودارای گزارش های گران بهایی در مورد ساختار نظامی و شیوه جنگی مغولان،و تبلور عینی « یاسای» چنگیزخان در جامعه مغول می باشد./ ص 69 و84؛85.
36: کارپن/همان کتاب/ ص 69 و84؛85
37: جوینی/ همان کتاب/ ج2/ ص62
38: جوینی/ همان کتاب/ج 1/ ص 43
39: ابن اثیر/ همان کتاب/ ج26/ص 128
40: برتولد اشپولر/ ترجمه:محمود میر آفتاب/ تاریخ مغول در ایران/ ص 409.
41: ابن اثیر/ همان/ ج 26/ص 134
42: نسوی/ همان/ ص 78تا 80
43: اشپولر/ همان/ ص 109
44: نسوی/ همان/ ص 76 تا 82
45:  همان کتاب/ ص 123
46: جوزجانی / همان کتاب/ ص 127
47: جوینی/همان کتاب/ ج1/ ص 46
48: اشپولر/ همان کتاب/ ص 414
49: همانجا/ جوینی / همان کتاب/ ج1/ص46
50: : جوینی/همان کتاب/ ج1/ ص 45
51: جوینی/همان کتاب/ ج1/ ص 51
52: جوینی/ همان کتاب/ ج 1،ص 20
53: جوینی/ همان کتاب/ ج 1/ ص 17 و پلان کارپن/ همان کتاب/ ص 65 و مارکوپولو/ سفرنامه/ ترجمه حبیب الله صحیحی/ ( تهران؛ بنگاه ترجمه و نشر کتاب ؛ 1350) ص 88
54: رشید الدین فضل الله/ همان کتابج 1/ ص 400؛408 .
55:  مارکوپولو/ همان کتاب/ ص 90 ؛91 .
56: ولادیمیر تسف/ نظام اجتماعی مغول/ ص 137.
57:  جوینی/ همان کتاب/ ج 1/ ص74
58: همانجا
59: رشید الدین فضل الله همدانی/ همان کتاب/ ج 1/ ص55
60:  و. و. بارتلد/ ترکستان نامه /ترجمه کریم کشاورز (تهران انتشارات آگاه، 1366)؛ج 2/ صفحه 733 و همچنین ولادیمیر تسف/  چنگیز خان/ ص 98
61: ولادیمیر تسف/  چنگیز خان/ ص 106
62:  رشید الدین فضل الله همدانی/ همان کتاب/ ج 1/ ص 146 ، 147، 404
63:  رنه گروسیه/ امپراطوری صحرانوردان/ ترجمه عبدالحسین میکده (تهران نشر علمی و فرهنگی، 1365)، صفحه 357
64: کارپن/ همان کتاب/ص 46
65 و 66:  ماکوپولو/ همان کتاب / ص 87
67:Du mezil: Mytes et Diex. Des Germains   ص 76-82
68:  Du mezil: Mytes et Diex. Des Germains   ص 83
69: سازیمین سؤزو/ بولوت قارا چورلو سهند/داستان دلی دومرول
70: شیرین بیانی ، دین و دولت در ایران عهد مغول، (تهران،مرکز نشر دانشگاهی، 1367)، صفحه42 و43
71: جوینی / همان کتاب/ ج 1/ ص 17
72: ولادیمیرتسف/نظام اجتماعی مغول/ ص172
73: رشید الدین فضل ا لله همدانی/ همان/ ج 1/ صف435و ولادیمیرتسف/ چنگیز خان/ ص109
74: رشید الدین فضل ا لله همدانی/ همان کتاب/ج 1/ ص 440
75: فضل الله بن عبدالله شیرازی ؛ معروف به وصاف الحضره/ تاریخ وصاف الحضره در احوال سلاطین مغول یا تجزیه الامصار و تجزیه الاعصار / به اهتمام محمد مهدی اصفهانی/ (تهران،نشر ابن سینا و کتابخانه جعفری تبریزی، 1338)/ ج 4/ ص 561
76: تاریخ سّری مغولان/ ص 84،85
77: رشید الدین فضل ا لله همدانی/ همان کتاب/ ج 1/ ص 58،57
78: مارکوپولو/ همان/  ص 90
79: کارپن/ همان کتاب/ ص  46،45
80: کارپن/ همان کتاب/ ص  66
81: جوینی/ همان کتاب/ ص 17
82: رشید الدین فضل ا لله همدانی/ همان کتاب/ ج 1/ ص 100
83: رشید الدین فضل ا لله همدانی/ همان کتاب/ ج 1/ ص 108
84: رشید الدین فضل ا لله همدانی/ همان کتاب/ ج 1/ ص 441،442
85: بارتلد / همان کتاب / ج 2 / ص 800
86: ولادیمیر تسف/ چنگیز خان/ ص 107
87: کارپن/ همان کتاب/ ص31
88: جوینی/ همان کتاب/ ج 1/ ص111،112،120
89: رشید الدین فضل ا لله همدانی/ همان کتاب/ ج 1/ ص246
90: شیرین بیانی/ همان کتاب/ ص 2
91: مصطفی ناصری راد /همان کتاب/ ص 33
92: مصطفی ناصری راد / هما ن کتاب/ ص 34
93: شبانکاره ای/ تاریخ سلسله مغول/ ص 223،224
94: جوینی / همان کتاب/ ج 1/ ص 21،رشید الدین فضل الله/همان کتاب/ج 1/ ص127، 307و426
95:  مصطفی ناصری راد /همان کتاب / ص 35
96: تاریخ سّری مغول/  نویسشنده ناشناس / ص1
97: رشیدالدین فضل الله/ همان کتاب/ج 1/ ص 170
98: همان کتاب/ ج 1/ ص171؛ تاریخ سّری مغولان صفحه 5
99: تاریخ سّری مغولان/ صفحه 16 و رشیدالدین فضل الله/ همان کتاب/ج 1/ ص 232
100: خواند میر/ همان کتاب/ ج 3/ص 16
101: همان کتاب/ ج3/ ص16و17
102: رشیدالدین فضل الله/ همان کتاب/ج 2/ ص 694
103: جوینی/ همان کتاب/ ج3/ ص 47
104: رشیدالدین فضل الله/ همان کتاب/ج 1/ ص 166 تا 173
105: رشیدالدین فضل الله/ همان کتاب/ ج1/ ص 437
106: رنه گروسیه/ همان کتاب/ ص 360
107:  رشیدالدین فضل الله/ همان کتاب/ ج1/ ص 361
108: مارکوپو لو/ همان/ص 82و83. «سیوطی»به صراحت اعلام می دارد که صرفا بعد از پیروزیهای نظامی و سیاسی عاجل چنگیز بود که اعتقاد به الوهیت او در قبایل مغولستان استحکام پذیرفت وازپی آمد این باور روح فرمانبرداری از او در میان این قبایل به اوج رسید. عبارت او چنین است: « و دانت له التتار، وانقادت له، اعتقدو فیه الالهیه، و بالغوا فی طاعته.» جلال الدین عبدالرحمن بن ابی بکر السیوطی، تاریخ الخلفاء، به تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت، دارالجلیل، 1988م. ص 534.
109: کار پن/ همان کتاب/ ص 38.
110: همانجا
111: شیرین بیانی/ همان/ ص 59
112: همانجا. مقایسه کنید این اعتقاد را با اعقادانت خرم دینان که اکثر پیروان بابک را تشکیل می دادند، آنان معتقد بودند که روح یک قهرمان بعد از مرگ جسمانی وی وارد جسم یکی دیگر از پیروان و یارانش می شود. این از نظرروانشناسی جامعه بسیار مهم است چون با مرگ قهرمان یک ایدولوژی از پراکندگی آن جلوگیری می شود.
113: مجتبی مینوی/ تاریخ و فرهنگ( تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی،1352)، ص 66.
114: منهاج الدین عثمان بن سراج الدین جوزجانی، طبقات ناصری، به کوشش عبداحی حبیبی ( تهران، دنیای کتاب، 1362)، ج 2، ص 93.
115: همان کتاب/ ج2/ص 124.
116: همان کتاب/ ج2/ ص 94.
117: به قول شاعر توانمند آذر بایجان معجز: «دنیاده قرانلیق لار اگر جمع اولا باهم ؛ بیر خیرداجا شمع شعله سینی سؤندوره بیلمز»
118: اوغول، مغول به پسرو جنگاوری اطلاق می شود که دارای اندامی موزون و حرکاتی چابک باشد.
119:میر خواند/ ج 5/ ص 61، تاکید می کند قوبلای در قراقروم معافیت مالیاتی روحانیون را تایید کرده است و اشپولر/ تاریخ مغول در ایران/ ص 203
120: رشید الدین/ همان کتاب/ ج 2/ ص 312 و اشپولر/ تاریخ مغول در ایران/ ص 203
121: اشپولر/ تاریخ مغول در ایران/ ص 203و 204.

Bir cavab yazın

Sistemə daxil olmaq üçün məlumatlarınızı daxil edin və ya ikonlardan birinə tıklayın:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Google+ foto

Google+ hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

%s qoşulma

%d bloqqer bunu bəyənir: