نامهای تركی شهرها و اماكن جغرافیائی آزربایجان و ایران – سونقور


نامهای تركی شهرها و اماكن جغرافیائی آزربایجان و ایران، ریشه شناسی و وجه تسمیه آنها ( سونقورSunqur ) / مئهران باهارلی

 

سونقورSunqur
سنقر
سونقور
كلمه ای تركی است كه به تنهائی و یا در تركیبات گوناگون در نام شهر و
روستاهای متعددی وجود دارد مانند سنقر (دهی از دهستان میان کوه بخش چپیشلی
(چاپشلو) در شهرستان ترك نشین دره گز افشار یورد در شمال شرقی ایران)،
سونقور اووا (سنقر آباد، در اطراف كرج، باخزر، كندوان،…)، سونقوراق
(سنقرك)، سونوقورا (سنقره)، … یكی
از مشهورترین آنها شهری از آزربایجان به همین نام است كه امروزه در
تقسیمات كشوری در تركیب استان كرمانشاهان در غرب ایران قرار داده شده و
مركز شهرستان سنقر و كلیائی است. كلیائی نام بخش كردنشین این شهرستان است.
از آنجائیكه این شهرستان از دو قسمت ترك نشین و آزربایجانی سنقر و كردنشین
و كردستانی کلیایی تشکیل یافته بود، به نام سنقر و کلیایی نامیده شد.
شهرستان سنقر و کلیایی از شمال به شهرستان آزربایجانی قوروا (قروه) در
استان كردستان، از شرق به شهرستان آزربایجانی اسدآباد در استان همدان، از
جنوب به شهرستان صحنه و از غرب به شهرستان کامیاران محدود می‌شود.

شهرستان سنقر و كلیایی از نواحی جالب توجه و زیبای استان كرمانشاه است كه
در جلگه هموار و زیبایی واقع شده و اطراف آن را رودخانه، سبزه زار، باغات
و بیشه زار فرا گرفته است و قله‌های كوه‌های آن تا اواخر تابستان از برف
زمستانی می‌درخشد.

در دوره صفویه اسدآباد و سنقر آزربایجان یك واحد اداری شمرده می‌شده ‌اند. پس
از آن تا زمان شاه عباس صفوی این منطقه به همراه بخش بسیار بزرگی از غرب و
جنوب آزربایجان ضمیمه قلمرو امپراتوری عثمانی گردید. در دوره افشاریه و
زندیه سران ایل کلیایی که خود را از اعقاب صفی خان از خانهای دوره صفوی
می‌دانند به حکومت سنقر منصوب شدند. در این دوره نام قسمت کردنشین شهرستان
سنقر و كلیائی از اسم این ایل ماخوذ و به کلیایی معروف شد. در زمان فتحعلی
شاه قاجار فرزند وی فتح‌الله میرزا به حكومت سنقر گماشته شد. سپس این
ناحیه با نواحی كنگاور (نك. كنگه وه ر)، ملایر و تویسركان (نك. توی سرگه
ن) كه همه در حاشیه آزربایجان ائتنیك و تاریخی قرار دارند یكی شده و تحت
حكمفرمایی شاهزاده شیخعلی میرزا (پسر فتحعلی شاه) قرار گرفت. در زمان
ناصرالدین شاه سنقر و كلیایی بار دیگر ضمیمه اسد آباد در آزربایجان شد.

سنقر
و نواحی ترك نشین آن، ادامه طبیعی مناطق ترك نشین استان آزربایجانی همدان
و به ویژه شهرستان اسدآباد اند. زبان مردم شهر سنقر، قلعه فرهاد و برخی
روستاهای پیرامون تركی و زبان ساكنان روستاهای غرب آن كردی است. در دهه ها
و سالهای اخیر بویژه حین جنگ ایران و عراق، دهها هزار تن از كردان ایرانی
و عراقی به این ناحیه ترك نشین مهاجرت نموده اند. به صورتی كه اكنون تركان
در این شهر تاریخا تركی و آزربایجانی به صورت اقلیت در آمده اند. در سنقر
همچنین گروه كوچكی از فارسان (عمدتا كارمندان و نظامیان) ساكنند. در نتیجه
بسیاری از ساكنین شهر به دو و یا سه زبان آشنائی دارند. در مجموع تركان
این ناحیه در مقایسه با دیگر بخشهای حاشیه ای آزربایجان به درجات بیشتری
از روند فارسسازی و آسیمیلاسیون ملی متاثر شده اند.بای بک

ریشه شناسی

١-سونقور Sunqur: كلمه
ای تركی بوده و به معنی نوعی پرنده وحشی، و مرغ شکاری كوچكتر از توغرول،
بزرگتر از قرقی؛ نوعی باز كه از انواع دیگر بازها درشتتر و قویتر است؛
عقاب و یا شاهین درشت و نیرومند است.
فرمهای گوناگون آن در زبانهای
تركی: سنقر، سونقار، سنقار، سینقور، سونغور. وام واژه ای دیرین در زبان
مغولی (با تغییر حرف “س” به “ش”: شینقور): شینقور (تاریخ سری مغولان)،
شونخور (اوردوس، خالخا، بوریات، قالموق)، شونقار، شونغار، شومقار، … فرم
مغولی در شكل شونقور به زبان تركی داخل شده است. این كلمه از زبان تركی
وارد زبانهای فارسی و عربی شده است.

در ادبیات فارسی به تركی بودن
نام این پرنده و زیستن آن در مناطق سردسیر شمالی ترك نشین (خزر، بلغار، …)
اشاراتی شده است: “پرنده ای است شکاری مثل باز که در هندوستان بواسطه
حرارت نزید و این ترکی است” (غیاث اللغات). ویا:

عدلش بدان سامان شده، کاقلیمها ویران شده
سنقر بهندستان شده، طوطی ببلغار آمده (خاقانی)

سنقری را کز خزر یا سردسیر آموخته
در حبش بردن بگرما برنتابد بیش از این (خاقانی)

٢-سونقور پرنده شكاری شاهان ترك بوده است: “سنقر به معنی سنقار و آن مرغی باشد شکاری از جنس چرغ گویند. بسیار زننده میباشد و پیوسته پادشاهان بدان شکار کنند” (برهان).

٣-اسم
سنقر در نام یا لقب برخی از شاهان، فرمانروایان و فرماندهان ترك بكار رفته
است مانند بای سونقور، آغ سونقور، قارا سونقور، آلپ سونقور و غیره ….
“كوذئگوموز آلپ سینقور تكین” (دامادمان آلپ سونقور تكین).
این نام
قبل از اسلام نیز در میان تركان مرسوم بوده است، چنانچه نام فرمانده
هیاطله (آغ هونها) در جنگ با پیروز (فیروز) پادشاه ساسانی كه به شكست و
كشته شدن دومی در سال ٤٨٤ میلادی منجر شد، “آخشنوار” و یا “آخشینقار- آق
سونقور” بود كه از وی در شاهنامه به شكل “خوشنواز” یاد می شود (پس از این
جنگ دولت ساسانی خراجگزار دولت آغ هون هپتالی شد). بعدها در دوره اسلامی
بویژه به عهد سلجوقی و بعد از آن، “سنقر” به یكی از رایج ترین اسامی مردان
ترك تبدیل شده است، مانند نام سنقر بن مودود بنیانگذار دولت تركی اتابكان
فارس یا سلقریان.

٣-در
تركی قدیم به هنگام فوت امپراتوران ترك عبارت “سونقور بولماقSunqur bolmaq
” گفته می شد (خاقان سونقور بولدوXaqan sunqur boldu -امپراتور فوت كرد).
احتمالا این اصطلاح در رابطه با عقیده تناسخ در میان تركان شامانی و
آنیمیست باستان است كه به رجعت خاقانهای خود در قالب پرندگان و حیوانات
نیرومند و درنده باور داشته اند
.

وجه تسمیه

در
استان كرمانشاه و كردستان شهرها و روستاهای دیگری نیز با نام پرندگان و
مرغان شكاری موجودند، مانند روستای “دوغانDoğan ” (طوغان) به معنی شاهین
در شهرستان قوروا (قروه) در استان كردستان. با این همه به نظر می رسد كه
نام شهر سونقور آزربایجان برگرفته شده از نام یكی از فرماندهان دوره
امپراتوری تركی سلجوقی به همین نام باشد، مانند نام شهر آزربایجانی بیجار
(نك. بیجار-بایجار) در استان كردستان كه باز از نام یكی از امرای ترك
گرفته شده است. اكنون بقعه ای كه در محل به بقحه مالك معروف است از این
دوره بر جای مانده است و در برخی از منابع احتمال داده شده كه سنقر نامی
كه این محل را از سوی شاهان عصر داشته است در آن مدفون باشد. علاوه بر آن
گفته می شود كه در دوره امپراتوری تركی سلجوقی، امیران شهر سونقور
آزربایجان در استان فعلی كرمانشاهان و پیرامون آن به نام “آق سنقرAğsunqur
” معروف بوده‌اند. بواقع قدیمی ترین متنی که نام سنقر بدین صورت در آن
آمده، کتاب تواریخ سلاجقه مربوط به همین دوره است. یكی از دولتهای
آزربایجانی پیش از مغول نیز آق سنقریان (آغ سونقورلولارAğsunqurlular
-احمد یلیان، ١٢٢٧-١١٠٧) نام داشته است. در میان فرمانروایان این دولت
تركی آزربایجانی، آق سنقر نامی دیده می شود كه بیش از دیگران با نواحی
جنوبی آزربایجان یعنی همدان و پیرامون آن (كه شهر سنقر در آن جای می گیرد)
پیوستگی دارد. در زیر به این سلسله آزربایجانی و سپس به سه تن از
فرمانروایان برجسته ترك آزربایجانی كه دارای نام سنقر بوده اند به اختصار
اشاره می شود:بای بک

سلسله آق سنقریان آزربایجان:
دولت آق سنقری و یا احمد یلیان، دولتی تركی-آزربایجانی است كه پس از فتح
آزربایجان توسط تركان سلجوقی، بیش بر یکصد سال بر بخش اعظم آن حکمروایی
داشته است. این دولت پس از حمله مغولان به آزربایجان و از جمله به مراغه
پایتخت آق سنقریان، منقرض گردید. فرمانروایان خاندان آق سنقری عبارتند از
امیر احمد یل، آق سنقر یلیان، ارسلان ابه یلیان (آرسلان آبا، نك. آوه-آبا،
نك. آسلاندوز)، فلک الدین بن ارسلان ابه، علاء الدین کرپا ارسلان (نك.
قوروا-قروه)، پسر علاء الدین و بانوئی از نوادگان علاءالدین.

آق سنقر احمدیلی: وی
از امیران بزرگ سلجوقی در مراغه و آزربایجان بود. در سال ١١٣١ م، سلطان
محمود (پسر سلطان‎محمدبن ملکشاه) در همدان آزربایجان درگذشت و آق سنقر كه
اتابک داوود ولیعهد و پسر سلطان محمود بود، به اتّفاق ابوالقاسم
دَرْگَزینی اَنَس‎آبادی وزیر (نك. درگز-درجزین-درگزین)، داوود را به جای
او به تخت نشاند. بسیاری از جنگهای آق سنقر با رقبای خود در نزدیكی همدان
امروزی رخ داده است. آق‎سنقر در جنگ میان ملک داوود با طغرل (توغرول-برادر
سلطان محمود در آزربایجان كه دعوی سلطنت داشت) در نزدیکی همدان، از
فرماندهان سپاه ملک داوود بود. از کسان طغرل، قرا سنقر (قاراسونقور) به
زنگان (نك. سینقان-زنجان) گریخت و بیشگین (نك. پیشگین-مشگین شهر) و دیگران
نیز به اردبیل رفتند. آق سنقر شهر اردبیل را برای مدت نسبتا” طولانی در
محاصره گرفت. سلطان طغرل، قرا سنقر را به جنگ ایشان فرستاد و وی در خارج
از شهر اردبیل با سپاه آق سنقر روبرو شد. در این جنگ، قرا سنقر شکست سختی
خورد. پس از آن آق سنقر، به جنگ با مسعود برادر دیگر سلطان محمود برخاست و
تبریز را محاصره کرد تا اواخر دسامبر ١١٣١، با یکدیگر از در سازش در
آمدند. در سال ١١٣٣ نیز آق سنقر همراه مسعود برای جنگ با طغرل روی به
همدان نهاد. در این جنگ طغرل شکست خورد و به ری گریخت و مسعود بر همدان
آزربایجان و شهرهای اطراف چیره گردید. ولی در همان ایام که شکوه و توانایی
آق سنقر بی‏اندازه شده بود، در مرغزار قَرِاتگین (قاراتیگین، نك.
بهار-قراتگین)، در نزدیک همدان و در چادر خود، همچون پدرش احمد یل، به دست
چند تن از باطنیان و با ضربات کارد کشته شد. ابن اثیر می‏نویسد: “آن کسان
را مسعود برانگیخت که او را بکشتند”. ظاهراً این کار به انگیزة ترس مسعود
از شوکت و اقتدار آق‎سنقر در آزربایجان و به تحریک وزیر طغرل ابوالقاسم
درگزینی انجام یافته است. نظامی گنجوی (١٢١٧م) هفت‎پیکر خود را به نام
علاءالدّین یکی از نوادگان آق‎سنقر سروده است.

اتابك سونقور، نیای دولت تركی سالغوریان در جنوب فارسستان:
اتابك سونقور نیای سالغوریان كه در اصل از تركمانان كارگزار سلجوقیان بوده
اند، میباشد. حكومت اتابكان سالغوری فارس-كرمان یكی از نخستین نمونه های
حكومتهای محلی تاسیس شده توسط تركهای آزربایجانی در فارسستان (پرشیا) و در
خارج خاك آزربایجان است. سالغوریها مانند اكثر دیگر دولت های تركی به
داشتن حكمرانان زن (آبیش خاتون، تركه¬ن خاتون) مشهور بوده اند، پدیده ای
كه در میان اقوام ایرانی زبان فوق العاده نادر است. در میان سالورها زنانی
مانند بورلا خاتون و سالور بارچین كه به امارت رسیده اند نیز دیده میشوند.

آق سونقور قسیم الدوله، جد خاندان تركی زنگی و اتابكان موصل:
وی یكی از یاران و امرای بزرگ جلال‎الدین ملکشاه سلجوقی و والی حلب از
١٠٨٦م به بعد بود. نام پدر او آل‎ترغان از قبیله ترك «ساب‎یو» است. مورخان
او را امیری عادل و نیکوسیرت و با سیاست توصیف کرده اند. در ایام حکومت آق
‎سنقر عدل و امنیت و ارزانی در زمینهای متصرفی او حاکم بود. آق‎سنقر حلب
را نیز به خوبی اداره کرد و در آنجا امنیت کامل برپا ساخت و پیرامون شهر
را از دزدان و راهزنان پاک کرد، تا آنجا که شهر حلب در زمان او مرکز تجارت
گردید و بازرگانان از هر سوی روی به ان شهر نهادند.

ریشه شناسی و وجه تسمیه های نادرست

١-در
برخی منابع فارسی و دولتی گفته می شود: “سنقر در لغت فارسی به معنی
(پرنده) شكاری است”. این بیان صحیح اما ناقص، با ذكر نكردن این واقعیت
كلیدی كه سنقر كلمه ای تركی و وام واژه ای در فارسی است، در خواننده
ناآشنا این فكر نادرست را القا می كند كه سنقر كلمه ای فارسی است.بای بک

٢-گفته
می‌شود كه “سنقر در ابتدا یك اردوگاه مغولی بود كه بعدها به شهر تبدیل شده
است”. اما بر خلاف این ادعا به نظر می رسد این شهر آزربایجانی، كه نام خود
را از یكی از فرماندهان و امیران دوره امپراتوری تركی سلجوقی برگرفته
باشد، بسیار پیشتر از آن موجود بوده است.

٣-برخی ادعا نموده اند:
“احتمال می‌رود این پرنده در این شهرستان وجود داشته و به همین جهت این
ناحیه به سنقر معروف شده‌است”. البته این احتمال ضعیف وجود دارد، اما
احتمال اقوی آن است كه نام این شهر منسوب به یكی از فرماندهان و بزرگان
تركی دوره سلجوقی و ترجیحا حكام دولت تركی آزربایجانی آغ سنقر بوده است.

نتیجه

نام
شهر آزربایجانی سونقور، مانند بسیاری از شهرها و روستاها و رودها و كوهها
در مناطق آزربایجانی و غیرآزربایجانی استانهای كردستان و كرمانشاهان، كلمه
ای تركی است. سونقور در زبان تركی به معنی نوعی مرغ شكاری (شاهین و عقاب)
كه مرغ شكاری و سمبل سلاطین و شاهان ترك بوده می باشد. نام این شهر
آزربایجانی از اسم یكی از امیران دوره امپراتوری تركی سلجوقی برگرفته شده
است.

Bir cavab yazın

Sistemə daxil olmaq üçün məlumatlarınızı daxil edin və ya ikonlardan birinə tıklayın:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

Google+ foto

Google+ hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış / Dəyişdir )

%s qoşulma

%d bloqqer bunu bəyənir: